|
Uyghurlarning mexrep paaliyetliri kop hil meznumlarni ozide gevdilendurgen onivirsal sen'et aditi bolup, uningda nahxa-usuldin taxkhiri, mexrepke "Jan kirguzidighan" hilmu hil helkh oyunliri bolidu. Bu hil oyunlar xertlik halda mexrep paaliyetliridila oynalghaqkha, ular "Mexrep Oyunliri" dep atilidu. Mexrep oyunliri asasen ikki turkumge bolinidu: biri, mexrepning belgilik baskhuqida oynilidighan mexrep mezmuni dairsidiki en'enivi oyunlar. Her khandakh mexrepler (bolupmu dolan mexrepliri ) de bir neqqe dore neghme-ussul khilinghandin keyin, sazendiler ve ussulqilarning herip qarqaxlirigha aram berix yuzisidin hem mexrepning keypiyatini tehimu janlandurux uqun "Yigitbexi" teripidin "Derre Oyuni", "Pota Oyuni","Qay Tutux Oyuni","Beyit Khoxakh Eytix" khatarlikh oyunlarni orunlaxturidu. Bu oyunlarning ozige has khaydisi bolup, mexrep ehlidin biri baxlap beridu. Uningdin heyin baxlighuqi kimni halisa xu kixi meydangha quxup oyunni davamlaxturidu. Alaylukh, "Qay tutux oyuni" da A kixi bir piyale sinqayni ong kholigha elip nahayti qebdeslik bilen uq yuz atmix giradus aylandurup (piyalidiki qaydin birer timmimu tokulmesligi xert) qikh'khandin keyin, birer koplit beyit bilen kholidiki qayni kongli halighan B kixige tutidu. U kixi tezim bilen piyalini khobul khilip, meydangha quxidu memde A kixi bejirgen tertip boyiqe piyalini pirkhirtip bolup, beyit bilen uqinqi bir kixige sunidu. Xundakh khilip oyun davamlixiviridu. Yigitbexi ve mexrep ehli oyungha nazaretqilik khilidu. Navada kimki alkhinidiki piyalini pirkhirtix jeryanida qayni tokuvetse, yengilgen hesaplinip "Jazalinidu". Bu "Jaza" mexrep heli telep khighan nersini orundap berix yaki ozining qami yetixiqe birer nomur (nahxa eytip berix, birer hayvanni dorap berix, baxkhilarni tebii kuldureleydighan birer khizikhqilikh khilip berix oyunliri khatarlikhlar) ni orundap berixtin ibaret bolidu. Xunga mexrepke khatnaxkhanlar "Khurukh Khol" kelmestin, muxundakh ihtimallikhlargha idiyevi hazirlikh korup khoyidu. Uningdin baxkha dolan mexrepliride drama haraktirini alghan her hil kulkilik oyunlarmu oynilidu. Mesilen, oghrilikhni eyipleydighan "Sandukh Oghrisi" oyuni, soda karvanlirini doraydighan "Toge Oyuni", molkiy emeldarlarni hejviy khilidighan "Ambal Oyuni", ehlakhsizlarni meshire khilidighan "Buva", "Xir", "Ikki moxukning bez talixixi" khatarlikh komidiyilik epizotlarmu oynilidu. Mexrep oyunlirining ikkinqi turkumi "Jaza Oyunliri" din ibaret. Mexrep gerqe ihtiyariy otkuzuldighan ammiviy paaliyet bolsimu, khedimdin baxlap uning bir yurux en'eniviy kha'ide-nizamliri bolghan. Bu kha'ide-nizamlar mexrepning normal ve tertiplik boluxini kapaletke ige khilidighan "Mexrep Asasiy Khanuni" bolup, tertipni buzghanlar, "Yigitbexi" ning hokumige boysunmighanlar ve ayallargha edepsizlik khilghanlar "Jazagha Tartilghan", bu jaza mexrep ehlini hem kulkige salidighan, hem khattikh ibaretke ige khilidighan "Samsa Yikhix", "Tamgha Soritini Tartix", "Ikki Hotun Elip Berix","Juvazgha Khetix","Opke Khuyux","Munek Tugux","Bax Quxurux" dep atilidighan jaza mexrepning kha'ide-nizamlirigha hilaplikh khilghanlar sezilse, paxxap (mexrepning tertip-intizamigha mes'ul bolghuqi) nekh meydanda "Yigitbexi" gha doklat khilghandin keyin, yigitbexi tertipdin ijra khilinidu. Eger khilmixi eghir bolsa mexreptin khoghlap qikhiridu. Mexrep jazasigha uqrighanlar jamaet teripidin eyiplinidighan bolghaqkha, hemme kixi mexrepning en'eniviy kha'ide-nizamlirigha anglikh riaye khilidu. Mana bu, Uyghur mexreplirining uzakh esirlerdin buyan izqil davamlixip kilivatkhanlikhining sevebi. Dimek, Uyghur mexrepliri hem milliy sen'itimizni ravajlanduridighan, hem helkhimizning konglini koturidighan, hem edeb-ehlakh ogitidighan onivirsal mekteptur. |