Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar?

By Erkin Uyghur

December 2004

1989-90-yilliri Sovet Ittipaqi parchilinip, ottura asiya republikliri musteqilliqqa eriship uzun otmey, men bir Uyghur wetendashtin mundaq bir gepni anglidim: "Sherqiy Turkistan eng kop bolghanda 3 yilgha qalmay musteqil bolidu. Biz hazirdin bashlap buninggha jiddi teyyarliq korushimiz kerek." Yene bir wetendash buningdinmu ashurup, "Sherqiy Turkistan musteqil bolidighangha 2-3 ayla waqit qaldi." didi. Men bu geplerni anglap, ozlirini Uyghurlar ichidiki hele alijanablardin hesaplaydighan bu ikki kishige intayin heyran boldum. Ularning nadanlighidin chochudum. Ularning otturigha qoyuwatqini belguluk derijidiki uginish, izdinish, tekshurup tetqiq qilish asasida wujutqa kelgen, ilmiy asasi bar siyasi molcher bolmastin, ular mushu ikki kishining shehsiy arzusi idi. Hemmimiz korup turghandek, 10 nechche yil otup ketken bugunki kunde, Uyghur wetini musteqil bolush u yaqta tursun, hazir Uyghur helqi tarihta misli korulup baqmighan derijide harlinishqa duchar boluwatidu. Asilmatsiye bolup tugep ketish tehtidige uchrawatidu.

Uyghur milliti ilmiy usulda ish qilish jehette intayin ajiz bir millet bolup, ilmiy usulda ish qilmay, shehsiy hessiyat we shehsi arzu boyiche ish qilishning ziyinini tarihtin buyan intayin kop tartti. Ademni echinduridighini shuki, bu ehwal 21-esirdimu, tereqqi tapqan doletlerde, mediniyiti eng ilghar milletler arisida yashawatqan, Uyghurlar ichidiki eng terbiye korgen kishilerning arisidimu dawam qiliwatidu. Yoqarqi 2 kishining birsi hazir yeqinda elan qilinghan STSH de yoquri derijilik wezipe aldi. Yene birsi bolsa uninggha meslihetchi bolup ishlewatidu. STSH ning ishi otturigha chiqqandin buyan, DUQ, UAA, ularda hizmet wezipisi otewatqan we burun hizmet otigen munewwer Uyghur erbabliri, TOSSA ning burunqi rehberliri, RFA, STSH ni ilgiri surguchiler, uningdin bashqa chet'eldiki millet uchun her hil yollar arqiliq azdur-koptur hizmet korsetken nurghun kishilerning hemmisi yaman tillar bilen haqaret qiliniwatidu. Eger hazir bir kishi UAA ning munazire meydani bilen mushu sorungha chaplanghan nersilerge tepsili qarap baqidighan bolsa, koz aldigha nime kilidu? Uyghur millitining obrazi qandaq namayen bolidu? Mening koz aldimgha Amerikining bezi kinoliridiki mundaq bir korunush kelidu: Bir ashhanida liqmu-liq ademler tamaq yep olturghan. Tosattin birsi ornidin turup, qeshida olturghan kishini taza kelturup birni qoyidu. Shuning ashhanidiki hemme ademler orunluridin turushup, ozining qeshida olturghanlarni urushqa bashlaydu. Kim uttura kelse shuni uridu. Dos-dushmen digen chegra yoq. Buning ahirqi netijisi nime? Urushqa chusken hemme ademning koz-beshi qangha boyalghan. Ashhanining ustel-orundaqliri sunduruwetilgen. Qacha-quchiliri cheqiwetilgen....

Uyghur millitide, nadanliq, ahmaqliq we dotliktin kelip chiqqan bir eghir kesel bar. Bu kesel yeqindin buyan UAA bilen Meshrep.com din ibaret 2 Internet torida intayin ewj elip ketti. Yaponluqlar ichide birsi birer teklip yaki koz qarashni otturigha qoysa, uning op-chorisidikiler derhal uning koz qarishining toghra ikenligi yaki emesligi, uning emilyetke uyghun ikenligi-emesligi, uning kimmiti we paydisi bar-yoqlighi toghrisida oylinishqa bashlaydu. U pikirni otturigha qoyghan kishining kimligige hech qandaq perwa qilip qoymaydu. Uyghurlar bolsa, aldi bilen pikir qilghuchining kimligige qaraydu. Andin u kishidin yaki uning pikiridin kusur izdeydu. Ahirida u kishini set gep bilen tillap, uninggha hujum bashlaydu. Mana bu nadanliq, ahmaqliq we dotlikning ipadisi.

Meningche, yoqarqi ikki munazire meydanining hazirqidek bir haletke chushup qelishida, Hittay jasusliri hele chong rol oynawatqan bolishi mumkin. Ular ozimizni ozimizge jidelge selip qoyup, tamasha koruwatidu. Oz goshimizni oz yeghimizda qoriwatidu. 10 nechche yildin erishelmigen ghayet muwappiqiyitige mana emdi eriship, her kuni oz ghalibiyitige tentene qiliwatqan bolushi mumkin.

Hittay jasusliridin bashqa, hazir mushu torgha kirip, pikir qatnashturiwatqan Uyghurlarning kopunchisi, milletning teghdirige kongul bolidighanlighi uchun, chet'eldiki jiddiy turmushtin waqit ajritip, bu yerde bir nerse yeziwatidu. Shunga ulardin: "Nime uchun bundaq nersilerni yazisiler?", dep sorisa, kopunche kishiler "Men millet uchun shundaq qiliwatimen," dep jawap berishi mumkin. Undaqta, hazir bu sorunlargha yeziliwatqan nersilerning tengdin tulisi adem tillaydighan nersiler tursa, ularning milletke nime paydisi bar? Milliy dawagha nime paydisi bar? Hazirqi zidiyetni hel qilishqa nime paydisi bar? Bulargha hech qandaq paydisi yoq! Hazir hemme payda Hittay hokumiti uchun, hemde shular uchun ishleydighan jasuslar uchun boliwatidu.

Men tordashlargha sel ozini tohtitiwelip, ozliridin: "Biz hazir nime ish qiliwatimiz? Uni nime uchun qiliwatimiz? Biz hazir nege qarap mangduq?" dep sorap beqishini teklip qilimen. Yeqindin buyan yuz beriwatqan ehwallar toghrisida bir qetim estayidil oylinip beqishini soraymen.

Yeqindin buyan boliwatqan bes-munazirining bir muhim nuqtisi, "Sherqiy Turkistan Musteqillighi" bayrighini igiz kotirish-kotermeslik ustide boliwatidu. Lekin, hech bir teshkilattin hech bir adem bu musteqillikke erishishning qandaq yolliri barlighini, uning ichide qaysisi hazirqi helqara siyasiy, ijtimai we iqtisadiy shert-sharait bilen weziyetke, Hittayning hazirqi weiziyitige, Sherqiy Turkistan bilen Uyghur helqining hazirqi ehwaligha uyghun kelidighanlighi, qaysisining unum berish ihtimallighi barlighi toghrisida birer nersini otturigha chiqirip baqmidi. Bu eslide Uyghurlarning helqara siyasiy herkitide roli intayin chong bolghan, Uyghur teshkilatliri bilen ularning hizmet nishanisi uchun idiyiwi asas salidighan, chet'elde yashawatqan Uyghurlarning idiyisini birlikke kelturup, hazirqidek idiye jehettiki qalaymiqanchiliqtin saqlanduridighan intayin muhim bir ish idi. Buningdiki sewep meningche kam digende mundaq 2 turluk bolishi mumkin: 1. Bu bir intayin murekkep mesile. 2. Uyghurlar ichide Uyghur ishini putun-kunluk hizmet qilip tetqiq qilidighan tehi birer adem yoq (Men ozemning yeqinqi bir yazmamda, hazir Hittay hakimiyiti ichide mehsus qandaq qilip Uyghur musteqillighining aldini elish toghrisida putun-kun tetqiqat elip baridighan 2000 etirapida adem barlighini otturigha qoyghan idim. Buni selishturup beqinglar).

Uyghur musteqillighi uchun mangidighan yolni mundaq 2 turge ayrish mumkin: Uning birinchisini Engilizche "Available Paths" dep atash mumkin. Ikkinchisini bolsa Engilizche "Possible Paths" dep atash mumkin. Bu ikkisining perqi mundaq: Siz ash qalsingiz, ehtiyajingizni qanduridighan nersilerdin un-gurush tamiqi, gosh we yel-yimishler bar. Mana bular "Available" nersilerdur. Emma siz ularning hemmisige chiqinalmaslighingiz, yaki bezilirini tapalmaslighingiz mumkin. Shunga ularning ichidiki siz erisheleydighanliri "Possible" nersiler bolidu.

Mening kespimmu Uyghur mesilisini tetqiq qilish emes. Shundaq bolsimu, ST Musteqillighi toghrisida bir az izdinip beqish uchun, Yahoo bilen Google gha kirip, towendiki ibariler bilen izdesh elip berip baqtim:

Methods of National Independence
The Art of National Independence
Road to National Independence
Examples of National Independence

Emma, bizning ehwalimizgha uyghur kelidighan hech qandaq nerse tapalmidim. Sunglashqa mening towende yazidighanlirim, peqet ozemning shehsi kuzitishi asasida hulasilap chiqarghan "Available Paths" din ibaret. Shuni eskertip qoyushum kerekki, men hergiz bu hetimni towendiki sewepler tupeylidin yeziwatmaymen: Men bashqilardin koprek bilgenligim uchun, yaki "ST musteqillighining qandaq yolliri bar" digen sualning jawabini men toluq bilgenligim uchun, we yaki uning toghra jawabini men bilgenligim uchun. Mening meqsidim, yoqarqi sualning jawabi toghrisida bashqa wetendashlar bilen birlikte izdinip, her kuni bu Internet toridiki bir-birimizni tillashqa qarap olturup hesret chikip, rohi zerbe yep olturghanning ornigha, chet'eldiki Uyghur teshkilatliri we Uyghur wetendashlarning paydilinishi uchun bir az kerekke kelidighan bir nersini wujutqa kelturush. Shunga, eqli-hushi jayida, bilimi bar, iqtidari bar, tejribisi bar wetendashlarning hemmisining bu muzakirige aktipliq bilen qatnishishini semimilik bilen soraymen. Bu muzakirige qatnishish uchun ozingizning ismini ashkarilash hajetsiz. Qandaq qilishni halisingiz, shundaq qiling.

Meningche, SH musteqillighi uchun kam digende mundaq 4 yol bar (Available):

1. Komminist Hittay hakimyitining hazirqidek cheriklishishi, Hittay dolitining parchilinishigha elip baridu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

2. Hittay hakimyitining siyasiy sistimesi demokratik sistimgha ozgiridu. Yengi Hittay demokratik hokumiti, Uyghurlarning qaysi yolni tallishini Uyghurlarning ozige qoyidu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

3. Hittayning iqtisadiy jehettiki kuchiyishi bilen uning Asiyadiki kengeymichilik siyasiti, Amerika we Yawropa qatarliq nurghun dolet hokumitide Hittayni "helqara techliqning tehtidi" digen yengi chushenchini peyda qilidu. Shuning bilen ular birliship, Hittayni parchilap yoqitish ustide ish tutidu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

4. Uyghur helqi ozining quralliq korishige tayinip, ST ni Hittayning qolidin tartiwalidu.

Towende bu mesililer ustide bir-birlep tohtilimen.

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (2)

2004-yili 5-Dikabir

Yuqarqi sualning jawabini bashlashtin burun, men aldi bilen mundaq bir uqumni aydinglashturup otup ketishni muwapiq kordum: Uyghur kurishi "musteqilliq" kurishimu yaki "azatliq" kurishimu? Eger biz ezeldin Hittaygha tewe bolup, hazir ulardin ayrilip chiqip ketmekchi bolsaq, bizning korishimiz "musteqilliq" kurishi bolatti. Lekin, emiliyet undaq emes. Biz burun musteqil yashighan bolup, bizni yerimizni Hittaylar besiwalghan. Biz hazir oz wetinimizni Hittaylarning qolidin qayturup eliwelish uchun kuresh qiliwatimiz. Shunglashqa, Uyghurlarning kurishi eslide "azatlik" kurishi dep atilishi kerek. Biraq, hazir kop sandiki wetendashlarning kozlewatqini "azatliq" bolsimu, "azatliq" digen sozning ornigha "musteqilliq" digen sozni ishlitip, Uyghur helqining eng ahirqi ghayisini "musteqilliq" dep teswirleshke konup qaldi. Shunglashqa, menmu bu yerde "musteqilliq" digen sozni ishlitimen. Emma, wetendashlardin mening "musteqilliq" diginimni "azatliq" dep chushinishini soraymen.

Helqara siyaset nuqtisidin eytkanda, "azatliq" ni "musteqilliq" dep teswirlesh, Uyghurlar uchun intayin paydisiz. Uyghurlarning ehwalidin hewiri yoq kishiler "Uygurlar musteqilliq dawasi qiliwatidu" digen gepni anglisa, uni "Uyghurlar eslide Hittaygha tewe ikenduq. Hazir Hittaydin aylirip chiqip ketip, musteqil bolmaqchi iken." dep chushinidu. Shuning uchun, esli menaside mujimellik kelturup chiqirip qoyush ehtimallighi bar waqitlarda, wetendashlarning eniq qilip, "Uyghurlarning meqsidi azatliqqa eriship, Hittaydin musteqil yashash," dep yezishini we sozlishini tewisiye qilimen.

1. Komminist Hittay hakimyitining hazirqidek cheriklishishi, Hittay dolitining parchilinishigha elip baridu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

Deng Xiao-ping Hittay iqtisadiy tuzimini islahat qilip, bazar iqtisadini yolgha qoyup, "Bir qisim kishiler awal bay bolup ketsimu meyli," digen siyasetni otturigha chiqarghandin buyan, putun Hittay helqining turmush sewiyiside burunqigha qarighanda zor ilgirilesh boldi. Biraq, yengi riqabet, yengi tehnika, we bay bilen kembeghel ottirisidiki periq, hazir Hittay jemiyitini intayin eghir yengi mesililerni peyda qilishqimu bashlidi. Dihanlargha seliwatqan kelse-kelmes seliqlar, we ulargha artilghan kunsiri eghirlishiwatqan her hil bajlar nurghun dihanlarni oz yerini tashlap, bashqa yengi yashash yoli tepishqa mejburi qildi. Riqabetning kuchiyisi bilen tehnikining tereqqi qilishi nurghun ishchilarning ishsizlighini kelturup chiqardi. Bu hil ehwaldin narazi bolghan, bir normalni turmush kechurush imkaniyitidin quruq qeliwatqan ishchilar bilen dihanlar ish tashlash we namayish qilish paaliyetliri hazir kundin-kunge kucheymekte. Melum bir tekshurush doklatigha asaslanghanda, 1998-yili tehminen 2.5 milyun ishchilar jemi 215,000 qetimliq namayishqa qatnashqan. Yeqindin buyan Hittayning sheher we yezilirida yuz beriwatqan her hil ish tashlash we namayish qilish weqelirini biz RFA din dawamliq anglap turiwatimiz.

Bunchiwala kop sandiki kishilerge yengi hizmet pursiti yaritip berish qanun jehettin kapaletke ige qilinghan, hemme ademler uchun barawer purset yaritishni telep qilidu. Emma, hazirqi komunistik partiye we hokumet emeldarliri ichidiki cheriklishish yoqarqidek pursetni wujutqa kelturushke tosqunluq kilidu. 1949-yili Guo mindang ning meghlupqa elip barghan eng muhim sewep mana shu cheriklik bolghan idi. Hittayning hazirqi memliket miqyasida koruliwatqan pulgha ehtiqat qilish we barliq wastilar bilen hokumetning mulikini ozining qiliwelish haishi bir qisim Hittay emeldarlirini ensiritishke bashlidi.

Hittay jemiyitiki hazir komunistik partiyige qarshi otturigha chiqiwatqan ammiwiy kuchler burunqigha ohshimaydu. Ular yalghuz oqughuchi bilen ziyalilardinla terkip tapqan bolmastin, sheherdiki ishchilar bilen yezilardiki dihanlarnimu oz ichige alidu. Hazirgha qeder bu kuchler tehi komunistik Hittay hakimiyitige qarita jeng elan qilalaydighan derijige kelmidi. Buningdiki eng asasiy sewep ishchilar bilen dihanlar tehi bir birlik shekillendurelmidi. Hittay hokumiti hazirche ulargha ayrim-ayrim taqabil turup, oz hakimiyitini saqlap kelmekte. Emma, bundaq ehwal dawamlishiwermeydu. Yeqin kelgusidiki bir kun, sheherdiki ishchilar, yezidiki dihanlar, hemde oqughuchi-ziyalilar birliship, komunist Hittay hakimitige qarshi jeng elan qilishi mumkin. Mana ashundaq bir ehwal yuz bergende, Uyghurlarning musteqillighi uchunmu bir purset tughulidu. Bezilerning periziche, yoqarqidek bir ehwalning yuz berishige yene 20 yil etirapida waqit ketishi mumkin.

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (3)

2004-yili 5-Dikabir

Buningdin 3-4 yil burun, mening bir Yaponluq dostum bizni yoqlap kelip, bizning oyde bir keche qonup qaldi. U kishi Yapondiki bir dangliq ali mektepning tarih professori bolup, putun omrini Hittay tarihini tetqiq qilish bilen otkuzgen. Yeshi mining dadamning yeshi bilen barawer bolup, hazir pinsiyege chiqip bolghan idi. Hittay tarihi toghrisida yezip elan qilghan bir qanche kitawi bar bolup, ularda Uyghurlar toghrisida yezilghan mezmunlarmu bar. Biz Uyghurlar toghrisida paranglishiwatqanda, u kishi mundaq bir nersini eytip berdi: Hittayning 2000 yilliq tarihigha qarap baqidighan bolsaq, ular her 200-300 yilda bir qetim parchilanghan. Ular eng ahirqi qetim birlikke kelginige hazir 300 yildin eship ketti. Shunglashqa hazir ularning parchilinidighan waqti bolup qaldi. Yaponluqlar kesip bilen chaqchaqni arlashturmaydighan, bashqilargha hoshamet qilmaydighan millet bolghachqa, u kishining dewatqini hergiz yenik sozler emes, mening oyumde turiwatqachqa, meni yaqturidu, dep tilgha eliwatqan sozler emes idi.

Hittayning Guangdung Olkiside, 1980-yillirining beshidin bashlapla, "Biz Hittaydiki kembeghellerni beqiwatimiz. Musteqil bolsaq yahshi idi," digen ammiwiy koz-qarash otturigha chiqqan bolup, uning amilliri hazirmu jemiyette intayin kuchluk mewjut bolup turmaqta. Yeqinqi 10 nechche yildin buyan, Hittayning nurghun yeza-qishlaqlirida, kichik pahdishahliqqa ohshash ijtimai tuzulmiler we shuninggha mas haldiki herbiler (junfalar) wujutqa kelip, Hittay hokumitini helila jiddileshturup kelmekte. Parchilinishbning mushundaq kichiq amillirining bir memliketlik parchilinish riyalliqigha aylinishi uchun, melum bir qozghatquchi kuch (Trigger) bolishi kerek. Men mushu qisimda otturigha qoyghan Hittay hakimyitining chiriklishishi bilen ishchi-dihanlar narazilighi ashundaq "qozghatquchi kuch" lerning ichidiki bir hil turidin ibarettur.

Hittay tarihidin qaraydighan bolsaq, ularning hemme tarihiy jeryandiki hakimiyet almishishi (rigim change) ning hemmisi tininch yol bilen emes, chong kolemlik qozghilang bilen emelge ashqan. Shunga bu qetimmu ashundaq chong kolemlik qozghilang arqiliq bolush ehtimallighi eng yoquri, dep eytish mumkin.


2. Hittay hakimyitining siyasiy sistimisi demokratik sistimgha ozgiridu. Yengi Hittay demokratik hokumiti, Uyghurlarning qaysi yolni tallishini Uyghurlarning ozige qoyidu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

Yoqurida otturigha qoyghan "qozghatquchi kuch" kommunistik partiyining sirtidin partiyige qaritilghan kuchtin ibarettur. Uningdin bashqa, partiyening oz ichidimu bir hil qozghatquchi kuch bar. Hittay kommunistik partiyisining ezaliri 66 milyundin ashidu. Bu 66 milyun qoshunning ichide bir chong parchilinish--ikkige bolunish ehtimallighimu helila yoquri bolup, hazir uning alametliri korulushke alliqachan bashlidi. Bu ikki gorohning birinchisi partiye ichidiki solchilardur. Ular: "Eger kommunizim tuzimi saqlanmaydiken, Hittay ozining dolet birligini saqliyalmaydu," dep qaraydu. Bu hil koz-qarash hele eqilge muwapiqtur. Ikkinchi goroh bolsa: "Yengi jemiyet bilen yengi iqtisat doletning hazirqi siyasi tuzimining astida hergiz dawamliq algha qarap mangalmaydu. Shunga siyasiy tuzumni ozgertish kerek," dep qaraydu. Bu koz-qarashmu eqilge nahayiti muwapiq kelidu. Hittay hakimiyiti erbablirining yashlishigha, ularning ichidiki ali terbiye korgenlerning kopuyishige egiship, 2-hildiki koz-qarashta bolidighanlarning sani dawamliq kopuyup mangidu. Bu ikki goroh arisidiki zidiyet tehimu kocheyse, hemde buninggha Hittay armiyisimu yeqindin masliship berse, bu zidiyetning Hittayda siyasiy tuzumning ozgirishige elip berish ehtimallighi hele yoquri. Ehtimal bu Hittay siyasiy tuzimide bir chong ozgirish elip kelishtiki eng chong umit bolishi mumkin (89-yilidiki Oqughuchila Herkiti we Zhao Ziyang bashchilighidiki islahatchilarning meghlup bolishidiki muhim seweplerning biri Hittay armiyisining yene bir terepte turiwelishidur).

Hittayning siyasi tuzimi ozgerse, Uyghurlarning musteqil bolushi uchun bir obdan purset yaritilidu. Emma, kelgusidiki demokratik Hittay Uyghurlarning musteqil bolishigha yol qoyushining ehtimallighi kanchilik? Buninggha hazir bir nerse diyish intayin tes. Men Uyghur musteqillighi toghrisida nurghun Hittaylar bilen parangliship baqtim. Ularning ichide Hittayning chong quruqlighidin, Hongkongdin we Taiwandin kelgenler bar. Men her qetim ular bilen hele dostane paranglishiwetip, ozimizning musteqil bolush arzuyimizni we nime uchun shundaq qilishni halaydighanlighimizni tilgha alghinimda, ularning puzutsiyesi derhal ozgerdi. Hazirgha qeder birmu kishidin "Siler musteqil bolsanglar bolidu," dep anglap baqmidim. Men bir qanche Hittay demokratchilirining siyasiy doklat yighinighimu berip baqtim. Ulardin anglighan eng yahshi soz Hittayda Federatsiye tuzumini yolgha qoyup, Uyghur, Tibet, Monghul we Taiwanliklerni shu federatsiye tuzimi bilen idare qilishtin ibaret boldi. Bizning yerimizni qayturuwelishimizgha hech qandaq Hittay helqining qoshulmaslighida, ulargha 2000 yildin buyan singip qalghan, "yerni bashqa milletke bolup berish eng chong milliy hainlik," digen koz-qarash bolishi mumkin. Men nuqta ustide bu yerde tepsili tohtalmaymen. (Eger ijtimai pen bilen shughullinidighan birer wetendash bu nuqtini bir az kengeytip, tordashlargha bir tepsili chushenche bergen bolsa, nahayiti yahshi bolatti.)

1994-yili Orkesh Dolet meni Hittay Demokratik Partiyisining bir yoquri derijilik erbapi bilen korushturdi. U erbab manga oz partiyisining nizamnamisi, we kuresh nishanisini tepsili chushendurup kelip, Uyghurlar mesilisige kelgende mundaq didi: "Demokratik Hittay dunyagha kelgende, biz ozimiz bilen nahayiti yahshi otudighan Uyghur hoxnimizgha muhtaj. Bizning munasiwitimiz yoquri derijilik aptonomiye we federatsiyelik tuzum astidiki wetendashliq bolsimu meyli. Yaki Uyghurlar musteqil bolup, shu musteqil Uyghur doliti biz bilen dostane otsimu meyli. Biz qaysi yolni tallashni Uyghurning ozige qoyup berimiz." Mana bu men hazirgha qeder Hittaydin anglap baqqan eng insapliq sozdur. Heliqi partiye nechche yildin burun Hittay hokumiti teripidin qattiq basturulghan bolup, u hazir mewjutmu-emesmu, uni men bilmeymen. Men bu yerde tilgha elip otmisem bolmaydighan bir nerse shuki, chet'eldiki Uyghur teshkilatliri demokratik Hittaylar bilen yahshi munasiwet ornutishi kerek. Ular bilen birge ishlishi kerek. Ular bilen munasiwet baghlash hergiz "hainliq" emes. Uyghurlar hergiz Hittay helqini ozining dushmini, dep qarimaslighi kerek. Undaq qilidiken, Uyghur dushmining sani shu zamatning ozidila 1.2 milyarttin ashidu. Bu 1.2 milyart helqning ichide, Hittay demokratchiliri bizge eng yardem qilalaydu. Men bilimen: Bu gep bezilerning qoliqigha hosh yaqmaydu. Sizning quliqingizgha hosh yaqamdu-yaqmandu, u bir gep. Riyalliq yene bir gep. Mening bu yerdiki meqsidim bashqilargha hosh yaqidighan gepni tizip chiqish emes. Emiliy mesilini otturigha qoyush. Shunga toghra chushinishingizni soraymen.

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (4)

2004-yili 7-Dikabir

Hittay hokumitining yoqarqidek bir aqiwetning saqlap turiwatqanlighidin hewiri yoqmu? Ashundaq teghdirge uchrap, Sherqiy Turkistan (ST) ni qoldin berip qoyushtin ensirimemdu? Meningche, Hittay siyasiy tuzimining yeqinqi kelguside ozgiridighanlighini Hittay hokumiti obdan bilidu. Ular bu tarihiy eqimni tosup qalalmaydu. Lekin, Uyghur ziminini ularning qoldin birip qoymaslighida ularda toluq ishenche bar. Ular waqti kelgende ozining barliq qudritini ishqa selip ST ni oz chaggilida saqlap qelish uchun tirishidu.

Bir demokratik tuzum astida, Hittaylar qandaq qilghanda Uyghurlar ustidin onumluk hokumranliq qilalaydu? ST ziminida Hittayning nopusini kopeytkende andin shundaq qilalaydu. Mana bu hazir Hittay hakimiyiti teripidin sistimiliq, pilanliq elip beriliwatqan siyaset we stratigiyelik pilandin ibaret.

1990-yillarning beshida, Uyghur Aptonom Rayoni (UAR) ning bir emeldari Beijingdiki bir muhpirlarni kutiwelish yighinida, 3 Togha Qurulishidin yerim milyun Hittayni Qeshqer Rayonigha yotkep orunlashturidighanlighini eytip qoydi. Bu ish helqarada hele chong ghol-ghol, naraziliqlarni qozghidi. Mening esimde qelishiche, BDT mu bir az-sanliq milletning ziminige bashqa bir chong millettin chong kolemlik nopus yotkep orunlashturushning bezi helqaraliq qanun-tuzumge hilap kelidighanlighini otturigha qoydi (Bizning qanunchilirimizgha: Mushundaq qanun-tuzumning bar-yoqlighini sorushturup baqsanglar. Eger tapalisanglar, mushu tor betige chaplap qoysanglar. Rehmet). Shuningdin keyin ozun otmey, Hittay hokumiti yene bir muhpirlarni kutiwelish yighinida, yoqarqi hewerning toghra emesligini, Hittayda undaq ishning yoqlighini otturigha qoyup, helqara jamaetning aghzini etti. Lekin, hemme wetendashlarning hewiride bolghinidek, Hittay nopusining chong kolemde Uyghur ziminigha eqip kirishi her kuni dawamlishiwatqan bir emiliyet.

Hazir ST diki Hittay nopusining sani alliqachan 50 pirsenttin eship ketti. Bu digen soz, eger Hittayda demokratik tuzum yolgha qoyulup, ST da erkin saylam elip berilsa, asasliq orunlargha Uyghurlar saylinalmaydu, digen soz. Shunga, Hittay nopusini ST ziminigha yotkeshte Hittayning 2 meqsidi bar: 1) Uyghurlarni asilmatsiye qilish qedimini tezlitish. 2) Uyghurlarni oz ziminida az sanliq milletke aylandurup, Hittayning dolet sistimisi demokratik sistimigha ozgergendimu, Uyghurlargha bolghan hokumranlighidin quruq qalmasliq.

Bu yerde men yoqarqi muhpirlar yighini weqesi bilen munasiwetlik bir uqum ustide bir az tohtulup otumen. Siyasetchiler konglide bir ishni oylap, aghzida bashqa bir ishni deydu (Men shunglashqa siyasetchi bolalmaymen. Shu seweptin eyni waqitta tehnikini kesp qilip talliwalghan idim). Siyasiy teshkilatlarning qolida koturiwalidighan bayrighi we aghzida towlaydighan shuari bilen emiliyette qilidighan ishi bashqa-bashqa bolidu. Yoqirida eytqandek, Hittay hokumiti "biz hata hewer berip qoyuptimiz," dep helqaraning aghzini etip, uningdin keyin bundaq ishlarni hewer qilmaydighan boldi. Emma, hazir uningdin nechche hesse wehshi pilanlarni ijra qiliwatidu.

Uyghurlarmu mana mushundaq taktikini uginishi kerek. Helqara Uyghur siyasiy herkiti, deslepte Eysa Yusup Alptekin atimizning riyasetchiligide, keyin yengidin osup chiqqan wetenperwer Uyghurlirimizning bashlamchilighida, 55 yildin buyan bir kunmu tohtap qalghini yoq. Ular musteqilliq mesiliside bir sekuntmu tewrep baqqini yoq. Dolqun Eysaning yeqinqi sozi bilen eytqanda, ularning meqsidi: "Musteqilliq! Musteqilliq! Mutleq musteqilliq!" Desplepki 40 yil jeryanida, Uyghurlarning helqara siyasitidiki tejribesizligi tupeylidin, aqquzghan terlirige selishturghanda, qolgha kelturgen netije intayin az boldi. Uyghur mesilisi helqaralashmidi. Uyghurlarni dunya bilmidi. Uyghur ziminida nime ish boliwatqanlighini dunya bilmidi. "Uyghur" digen sozni dunya sehniside peqetla korgili bolmaydighan bir halet yenila dawamlishiwerdi.

Peqet, yeqinqi 10 nechche yilning mabeynide, bizning siyasiy paaliyetchilirimiz aldinqi 40 nechche yilliq tejribe-sawaqlarni yekunlep chiqti. DUYQ bilen yene bir teshkilat birliship, uning bilen UAA birliship, ular hemme ishni ashkare qilishtin, bezi ishlarni ashkare, bezi ishlarni yushurun qilishqa otti. Helqara weziyetke masliship, dunyadiki ohshimighan guruhlar bilen ohshimighan usulda munasiwet qilidighan boldi. Shuningdin keyin, helqara Uyghur siyasiy herkitining netinjisimu kozge kurunishke bashlidi. Bolupmu, bir qisim chet'el hokumiti we helqaraliq teshkilatlar Uyghur mesiliside DUK bilen UAA din meslihet soraydighan boldi. Uyghurlarning ehwalini igellesh uchun DUK bilen UAA ning yenigha baridighan boldi. Qandaq qilghanda DUK bilen UAA Uyghurlar uchun unumluk ish qilalaydighanlighi toghrisida ular DUK bilen UAA ge meslihetmu beridighan boldi. Uyghurlar uchun, bu bir zor yuksilish, bir tarihiy yuksilishtin ibaret. Eger Uyghur teshkilatliri hemme yerde, aldinqi 40 yildikige ohshash, "Biz musulman", "Biz Turk", "Bizning musteqilliq kurishimizge yardem bering", dep yurgen bolsa, hazirqidek haletke yetelmigen bolatti.

Yeqinda, STSH elan qilinip, ularning 1-bolup qilghan ishining birsi, Amerikining paytehti Washingtonda muhpirlarni kutiwelish yighini echip, u yighinda "DUK musteqilliq bayrighini kotermeydu, biz kotirimiz," digendin ibaret boldi.
Milletning gepini hazirche qoyup turayli. Men bir sual soray: "Sen ozengni bilemsen? Sende nime bar, nime kam, uni bilemsen? Birer qetim arqanggha qarap, hazirgha qeder besip otken musapiliringgha bir qarap baqtingmu? Qandaq ishlargha orunup baqting, uning ichide qanchisini qilaliding sanap baqtingmu? Hokumet qurushni 55 yil arzu qilghan bolsang, dunya Hittaylarni tehi "Asiyadiki kesel korpisi (dongya bingfu)" dep yurgen chaghdila quruwalmay, nimishqa uni hazir quruysen? Amerikida bir mehellige bir kichik kowruk salmaqchi bolsimu, u toghriliq birer yil ilmiy usuldiki tekshurush, tetqiq qilish elip baridu ("Feasibility study" elip baridu). Bu hokumet uchun sen qanchiliq teyyarliq qilding? Dunyadiki eqli-hoshi jayida Uyghurlarning kopunchisi maqul kormigenliki, bu ishta birer mesile barlighini korsitip bermemdu? Hazir kordungmu? Nime boldi?"

Hazir Uyghurlar qalaymiqan boldi. Uyghurlar bolundi. Mana bu Turdi Hoja, men, we bashqilar perez qilghan chong ziyanlarning birsi. Sen helighu "musteqilliq" digen bir bayraq koturiwalidikensen, asmandiki ayni yulup kelip, shuni koturiwalsangmu, qilghan ishing unum bermise, milletning halitide yahshilinish bolmaydu. Uyghurlar musteqil bolalamdu-bolalmamdu, bu sening qiliwatqan ishing bilen munasiwetsiz bolishi mumkin. Bu toghrisida maqalemning ahirida yene tohtilimen. Hazirche, qalaymiqan sozleshni tohtutup, Uyghurlar arisidiki qalaymiqanchiliqni tugiteyli. Bir-birimizni tillashni tohtitayli. Wetendiki helqimizge ichimiz aghrisun! Hazir wetende "Men Hittay bolup-keteymu-yoq" dep oyliniwatqanlar chet'eldiki Uyghurlarning hazirqi halitini korudighan bolsa, qet'i niyetke kelip, qilche ikkilenmey, derhal bir qarargha kelidu--Hittay bolup ketidu. Shunga men STSH bilen shoghulliniwatqanlardin otunup qalay: Eger qamlashturup resimge chushelmisenglar, u "dahiy" larning resimini internetke chaplimanglar. Eger qamlashturup bir nerse yazalmisanglar, qalaymiqan bir nerse elan qilmanglar. Ishni dawrangsizmu qilghili bolidu. Hech ish qilmay turup, ish qiliwatqanlarni tillimanglar. Aldi bilen pilanlighan ishinglarni bashqa Uyghur teshkilatlirining paaliyitige nuhsal kelturmigen shert astida elip berip, bir-ikki yilning ichide ozenglerning toghra qilghanlighini ispatlanglar. Shu chaghda siler dawrang qilmisanglarmu, ozenglerni teshwiq qilmisanglarmu, milletning we helqning medhisige erishisiler. STSH ni muwapiq kormigenler, hergiz silerge meghlubiyet tilimeydu. Silerge muwapiqiyet teleydu. Hazir ularning hemmidin bek isteydighini silerning Uyghurlar uchun yahshi ish qilip berishinglar emes (eger yahshi ish qilip berelisengler, hemmimiz hosh bolimiz, elwette), Uyghurlar uchun ziyan selip qoymasliq. Bu hergiz silerni Uyghurlargha qesten ziyan salidu, digen gep emes. Bir millet uchun hokumet qurush, bir nahayiti chong qurulush. Eslide, buning uchun chet'el Uyghurliri ichidiki hemme talantlarni yighsimu u hazirche azliq qilatti. DUK bilen UAA ning rehberlik organlirigha kerelmigen bir qisim kishilerning bundaq bir chong ishni bashlishi hazir nurghunlarni ensirtiwatidu. Mana bu hazirqi qalaymiqanchiliqning bir chong sewebidur.

Amerikining "Godfather" digen kinosini korgenmu? Uningda, Godfather ning 3-oghli 2-oghlini bir kolge apirip etip olturiwetidu. Sewebi, 2-oghli ailining sodisigha hainliq qilghan. Bu kinodiki kishiler Italiyeliklerdur. Italiyelikte mana ashundaq roh bolghachqa, oz ailisige hainliq qilghan qerindishidinmu waz kecheleydighan roh bolghachqa, ozi bir kichik memliket bolsimu, hazir dunyani soraydighan 5-6 doletning birsi bolup yashawatidu.

"Wetenperwerlik" ning eniqlimisi nime? "Milliy munapiqliq" ningchu?

Beziler Uyghurlarni "STSH" qollaydighanlar we uninggha qarshi turidighanlar, dep ikkige boliwatidu. Bu putunley hata! Hech kim ST hokumitige qarshi turmaydu! Sen oz ata-ananggha qarshi turamsen? Oz balanggha qarshi turamsen? Biz insan! Biz adem! Bir mekyan tohu jenidimu asmanda bir sa uchup kelse, ozining chujilirini qoghdash uchun ularni qanitining astigha eliwalidu. Biz adem! Biz sendek qerindishimizgha, milletke koyungenligimiz uchun, hizmitimizni tashlap qoyup, mushundaq nersilerni yezip olturimiz! Sen ozengge toghra baha berelmiseng, nime ish toghra, nime ish hata, uninggha qandaq baha bereleysen? Sening "wetenperwerlik", "milli ghorur" ning nime ikenligini chushinidighan iqtidaring bolmisa, kimning wetenperwer, kimning milletchi ikenligini qandaq angqirtalaysen? Shunga bek mahtighing kelip ketsimu, bu yerge qalaymiqan nerse yazmay, gepingni ichingde saqla. Bir nerse yezishtin burun, "Buning nime qimmiti bar? Buning millitimge nime paydisi bar?", dep ozengdin bir sorap baqqin. Shu arqiliq hazirqi qalaymiqanchiliqni tohtitiwalayli.

Maqalining bu yerige yoqarqi nersilerni qisturushni pilanlimighan idim. Biraq, STSH mesilisidin kelip chiqqan ziyan barghansiri kengiyip ketiwatidu. Shuni tohtitishqa bir az paydisi bolarmikin, dep yoqarqi mezmunni qisturup qoydum. Toghra chushinishinglarni soraymen. Rehmet.

(Dawami Bar)

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (5)

2004-yili 8-Dikabir

3. Hittayning iqtisadiy jehettiki kuchiyishi bilen uning Asiyadiki kengeymichilik siyasiti, Amerika we Yawropa qatarliq nurghun dolet hokumitide Hittayni "helqara techliqning tehtidi" digen yengi chushenchini peyda qilidu. Shuning bilen ular birliship, Hittayni parchilap yoqitish ustide ish tutidu. Shuning bilen Uyghurlar uchun bir musteqilliq pursiti yaritilidu.

Bu yil 17-Noyabir kuni chiqqan bir gezitning bash maqalisida, muhpir Amerikining dolet sekritarlighigha yengidin tallanghan Condoleezza Rice ning aldidiki wezipiler ustide tohtulup, mundaq deydu: "Rice kundin-kunge ishenchisi eship ketiwatqan we kuchiyiwatqan Hittayni bir terep qilishi kerek." ("Rice will also have the lead in ...; and handling an icreasingly confident and powerful China.") Bu Amerikining Hittay mesilisini ozining eng muhim ishliri kun-terwining birsi qilip bekitkenligidin derek beridu.

Biz chet'elge chiqqandin buyan ugengen dersning birsi shu boldiki, Amerika we Yawropadiki tereqqiy tapqan doletler sistimisi demokratik bolmighan, qanun boyiche idare qilinmighan, herbiy kuchi intayin kuchluk bolghan bir doletning dunyada wujutqa kelishini yaqturmaydu. Eger shundaq bir dolet wujutqa kelse, bir banalerni tepip, uni meghlup qilip, u dolette bir yengi tuzum we yengi hakimiyet ornitidu. Iraq buning bir yahshi misalidur. Yeqinqi yillardin buyan, Hittayning iqtisadiy jehette yuksek derijide tereqqi qilishigha egiship, helqara jemiyitide "Hittay tehtidi" (China threat) digen bir sozlik barliqqa keldi. Hittayning helqaradiki roli, hoshnisigha bolghan tehtidi we uning herbiy tereqqiyati jehette, Amerika yeqindin buyan pat-pat "Ispatlash Yighini" achidighan bolup qaldi. Shuni keskin eytishqa bolidiki, Hittay hazir Amerikining radar ikranidiki dawamliq, yeqindin kuzitip turidighan bir nishanigha aylandi. Hazirgha qeder Hittaylar ozining uzun yilliq tarihida shekillendurgen yowashliq, pasipliq mijezi bilen Amerika we Yawropaning biwaste qol selishidin qutulup qeliwatidu. Emma, bu hil ehwal ozgirishi mumkin.

Hittayning Taiwanni quralliq usul bilen bolsimu ozige qoshuwelish toghrisidiki pilanini hemmimiz bilimiz. Bu ishning yeqin kelgusidiki bir kuni yuz berish ehtimallighi intayin chong. Nime uchun Hittay 55 yil dawrang selip, bu qedemni tehiche basalmaydu? Bezi mutehesislerning eytishiche, gerche yeqinqi yildin buyan Hittay ozining herbiy hirajitini zor miqtarda osturup, Hittay armiyisini zamaniwilashturush uchun tirishiwatqan bolsimu, ularning herbiy kuchi Taiwange selishturghanda intayin arqida bolup, herbiy kuch bilen Taiwanni elish iqtidari hazirche mewjut emes. Uning ustige Amerika Sherqiy Asiyada kuchluk derijide mewjut bolup, Taiwannimu eng yengi qural-yaraq bilen temin qiliwatqan bolghachqa, hazir Taiwanning herbiy sewiyisi Amerikining bilen asasen barawerdur. Bu digenlik Taiwanning herbiy sewiyisi Hittayningkidin 50 yil aldida, digenliktur. Mushu seweplerdin Hittaylar bu jehette peqet dawrang seligh bilenla cheklinip qeliwatidu. Emma, bu ehwal ozgirishi mumkin.

Mao Zedung 1964-yili "Roslar bizdin 1.5 kuwadirat kilometer yerni tartiwaldi, biz tehi uning bilen hesaplashmiduq." digen idi. U 1973-yili Henry Kissinger (Amerikining eyni waqtidiki dolet sekritari) bilen sozleshkende, yoqarqi sangha bir qanche yuz kilometerni qoshup, yoqarqi ishni yene tilgha alghan idi. Taki bugunki kunge qeder, Hittaylar Qazaqistanning bir chong boligini "bizning yerimiz" dep keliwatidu. Hazirqi dunyada peqet Hittayla tehiche yer jidili qiliwatqan chong dolettin ibarettur.

Hazir Hittaylar jenubi, sherqiy we shimaliy Asiyaning hemmisige bir chong tehdit bolup tuyulmaqta. Yaponiyening Hittayni bir tehtid, dep qarap, ozining herbiy chiqimini osturush toghrisidiki pilanlirini tuziwatqanlighini buningdin bir qanche kun burun mushu munberge chaplanghan bir parche maqalidinmu korduq.

Qisqisi, "Hittay tehtidi" chongiyip, Amerika we helqara jamaiti uninggha qarshi bir tedbir qollanghanda, Uyghurlarning musteqillighi uchun bir purset kelishi mumkin. Ashu waqitta, Amerikining Uyghurlarni "Hittaygha qarshiliq korsetkuchi eng aktip kuch," dep qarap, Uyghurlarni her hil usullar bilen qorallandurishi, Uyghurgha her jehettin yardem qilishimu turghan gep.

(Dawami bar)

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (6)

2004-yili 8-Dikabir

4. Uyghur helqi ozining quralliq korishige tayinip, ST ni Hittayning qolidin tartiwalidu.

Qoralliq kuresh arqiliq azatliqqa erishish, 1- we 2-dunya urushi jeryanida we uningdin keyin nurghun elning helqliri keng-kolemde qollanghan bir azatliq yulidur. Emma, 2-dunya urushigha hazir 60 yil boldi. Kuch selishturmishi jehette, hazir biz Uyghurlar Hittaylar bilen selishturush jehette eghizmu achalmaydighan bir halette turiwatimiz. Eger biz chet'eldiki Uyghurlardin bir herbiy asas tiklep, shu arqiliq Hittayni wetendin qoghlap chiqirimiz disek, bizge kam digende Taiwanningki bilen barawer herbiy qoshun we herbiy sewiye bolishi kerek. Wetendiki helqimizge tayinimiz, disekmu, hazirlashqa tegishlik nurghun shertler bar. Emma, bu mumkin emesmu emes (It is not impossible).

Barin weqeside isyan kotergen Uyghur qerindashlirimizning sani (mening anglishimche) 100-200 etirapida idi. Ularni basturush uchun, Hittaylar Lanzhou din 10 ming etirapida esker yotkep kelgen. Hemde heliqi 100-200 ademni qorshap, 3 chembirek hasil qilghan. Buningdin bir qanche yil burun, shu basturughqa qatnashqan bir Hittay esker siyasi pana tilesh uchun Amerikida ispat bergen. Uning eytishiche, u chaghda yoquridin uninggha chushurulgen buyruq, "Midirighan nersining hemmisini etip olturush; hergiz esir almasliq." Uning eytishiche, u bir doge Uyghur jesetliri ichide turghan 1 yashliq bir baligha ich aghritip, etip olturmigechke, uninggha jaza korulgen.

1997-yilidiki Ili weqesi munasiwiti bilen Uyghur yashlirining olum jazasigha uchrishi tehiche ahirlashmidi. Mening perizimche, shu weqe munasiwiti bilen olup ketken Uyghur yashlirining sani hazir 300-400 yetken bolushi mumkin.

Yoqirida tilgha elingghan qerindashlirimiz bizning heqiqiy milliy qehrimanlirimiz. Ular bizning qelbimizde menggu yashaydu. Ularningki bilen selishturghanda, chet'eldiki Uyghurlarning qiliwatqinini "inqilap" diyishke hijil bolimiz.

Hittaylargha Uyghur ahalisining lazimi yoq. Ular uchun mumkin bolsa ST diki Uyghurlar bir kunning ichide ghayip bolup ketse eng yahshi bolidu. Ulargha lazimi ST ning zimini bilen baylighidinla ibaret. Shunga ular birer banalam tapalisa, Uyghurlarni olturiwatidu. Bir jidelde 3 Uyghur birliship bir Hittayni olturup qoysa, heliqi 3 Uyghurning hemmisige olum jazasi berilidu. Eger bir Hittay 3 Uyghurni olturup qoysa, bu Hittay bir qanche aydin keyinla para berip, turmidin chiqalaydu. Bu hil ehwal buningdin keyin tehimi wehshilishi mumkin. Chunki, Israliye Palastinde, we Amerika Iraqta dunyagha nahayiti kochluk ulge korsitip berdi: Eger sen uni yahshi kormiseng, terrorischi yaki qozghilangchi, dep uni qeslep olturuwet.

Men bu qisimni buningdin kop yazalmaymen. Qalghinini wetendashlar ozenglar oyliniwalarsiler.

(Dawami bar)

Sherqiy Turkistan Musteqillighining Qandaq Yolliri Bar? (7)

2004-yili 8-Dikabir

Ahirqi Soz

Maqalemning eng deslepki qismida eytip otkunimdek, men bu yerde Uyghurlargha ehtimali bar bolghan (available) ST musteqilliq yollirini analiz qilip ottum. Bu bir hizmet arisidin anche-munche waqit chiqirip qilghan ishim bolghachqa, mening yazghanlirim peqet ustihandin ibaret bolup, uninggha gosh qoshulghandila, hemde u nurghun rimont qilinghandila, andin bir az bir "maqale" digili bolghidek nersige oshshishi mumkin. Uningdin bashqa, mening yazghanlirim hemme yollarni oz ichige toluq alghan bolushi natayin. Ularni wetendashlarning toluqlap ketishini soraymen.

Yoqirida bayan qilinghan analizgha asaslangda, meningche chet'eldiki Uyghurlar ST musteqilliqi uchun biwaste we asasliq rol oyniyalmaydu. Melum menadin elip eytqanda, ST ning musteqil bolalash-bolalmaslighi chet'eldiki Uyghurlarning siyasiy herkiti bilen munasiwetsiz bolishimu mumkin. Shunga, musteqilliq bayrighini koturush-koturmeslik mesilisige esilwelip, Uyghur teshkilatliri bir-biri bilen zidiyetleshse, intayin hata bolidu. Sen nimini koterseng kotergin, peqet heqiqi ish qilalisangla bolidu.

ST ning musteqil bolishigha yol bar. Yeqinqi kelguside pursetmu bolup qelishi mumkin. Shunga, chet'eldiki Uyghur teshkilatliri ashundaq pursetke teyyarliq korushni ozining eng muhim ish terkiwining birsi qilishi kerek.

Maqalemni ahirghiche oqup bergenligingizge, siz uchun kop rehmet.

(Tamam)