Please contact Admins@Meshrep.com to update the calendar. Back to Calendar

September 11, 2001

Turghun Almas (Octorber 30, 1924 - September 11, 2001)

Till 1980, most of his works was poems. From 1980, he started his research and publication on Uighur history. His most famous book was "Uighurlar" or "The Uighurs" After his publication of "The Uihgurs", he was banned from writing and publishing. Here are the Uighur Historic Chart compiled by him in his book "The Uighurs" Hun and King of Uighurs

One of his master piece of Poem is Tanlirim Yapraq

Turghun Almas, ataqliq tarihci alimi we xairi, 2001-yili 11-sintebir küni, Ürumcide kisel sewebidin 77 yéxida alemdin ötti. Ataqliq tarihci alimi we xairi.

Turghun Almas, 1924 - yili 30 - oktebirde Qexqer kona xeher Döletbagh yézisi, Tar bughuz kentide tughulghan. 1934-yildin 1939-yilghice öz yézisi we Qexqer kona xeherde baxlanghuc telim alghan.1939-yildin 1942-yilghice Urumci sabiq darilmuellimide oqughan. 1942 - yili darilmuellimni tamamlap, Qaeaxeher nahiyiside baxlanghuc mektepte mudir bolup ixligen. 1943-yili Gomindangcilargha qarxi texwiq-terghibat qilghanlighi ücün qolgha élinip turmige taxlanghan. 

1946-yili turmidin ciqqandin kéyin, Qexqerge qaytip deslep Qexqer kona xeherdiki bir baxlanghuc mektepte oqutquci, kiyin Qexqer oqutquci yétixtürüx kursigha mudir bolup ixligen. 

1947 – yili 7 - ayda Gomindang dairliri uni yene qolgha élip, 1949-yili 4-ayda qoyup bergen. Turghun Almas xu yili Guljigha kilip, 1950-yili “ Azzatliq” gézitide ixligen.1950 - yildin 1953 - yilghice Qexqer we Urumcide jamaet hewpsizlik saheside mehsus hadim bolup ixligen. 

1953-yildin tartip taki 1990 - yilghice Uyghur aptonum rayonluq edebiyat - senetciler birlexmisining tarmighida, tehrir, terjiman, edebiy ijadiyetci we ahirida tarih tetqiqatcisi bolup hizmet qilghan bolup, Hitay tili we yézighini mukemmel bilgendin sirt, rus tili we türk tillirinimu yahxi biletti. 
Turghun Almasning ijadi paaliyiti xiiriyettin baxlanghan bolup, 1941-yili “qaytmaymiz” namliq tunji xiirini élan qilghan. Kéyinki ikki qétimliq turme hayatida “tutqun” “azatliq mex’ili” “tenlirim yapraq” ’ “satqingha ölüm” qatarliq jenggiwar inqilabi xiirlarni yazghan. Uning “tenlirim yapraq’namliq xiirigha muzika ixlinip, helq arisida keng tarqalghan. 50-yillarda, “qizil bayraq” powisti “picaq” namliq dirammisi élan qilinghan. 

Turghun Almas ijadi emgeklirining eng asasi qismini we hayatidiki eng buyuk hizmetlirini, uning Uyghur tarihi we Uyghur kilassik edebiyati tetqiqatigha béghixlanghan mehsus eser we maqaliliri texkil qilidu. Turghun Almas 1980 - yilliridin baxlap, tarih, tarih tetqiqati bilen xughullunup, “Honlarning qisqice tarihi” “Qedimqi Uyghur edebiyati” “Türkler” “Iduqut Uyghur hanlighi” we “Uyghurlar” qatarliq cong hejimdiki eserlerni yézip ciqti. Uning “Honlarning qisqice tarihi” namliq esiri Germaniye Hamburgta némisce nexir qilindi. “qedimqi Uyghur edebiyati” esiri Seudi Erebistanda erebce nexir qilindi. Turghun Almas bundin baxqa yene, tarih we edebiyat témisida 40 parcidin artuq maqale élan qildi. 

Turghun Almas bu tarihi eserliri arqiliq köpünce Uyghurlarni téhice özining heqiqi tarihini bilmesliktek ghayet icinarliq halettin qutqazdi. 
Cünki, kommonist Hitay hakimiyiti Xeqriy Türkistandiki mustemlikicilik hökümranlighini ornatqan kündin étibaren Uyghurlarning milli ghorur we ixenc tuyghulirini yoq qilix arqiliq ularni menggu qulluq we mehkumluqta saqlap qélix ücün, idologiye sahesige qarita qattiq teqiplex siyasitini yürgüzup, bir tereptin, Uyghurlarning heqiqi tarihini tetqiq qilix we yézixini ceklise, yene bir tereptin “Xinjiangning yerlik tarihi” “Uyghurlarning qisqice tarihi” digendek sahta , burmilanghan tarih kitaplirini yaritip, uningda “Xerqiy Türkistan ezeldin Hitayning ayrilmas bir qismi” “Uyghurlar hécqacan dölet qurup musteqil bolup yaxap baqmighan”- digenge ohxax xermende sepsetilerni terghip qilix arqiliq, Uyghurlarning necce ming yilliq xanliq tarihi we insaniyet medeniyitige qoxqan buyuk töhpilirini yoqqa ciqirixqa urunup kelgen idi. 

Lékin, kün nurini itek bilen yapqili bolmighinidek, bir milletning tarihini teqiplex bilen yoq qiliwetkili, menggu yuxurup qélix esla mumkin emes! 
Uyghur helqi teqipler qance küclük bolmisun, özining heqiqi tarihini bilix we uni kilecek ewlatqa yetkuzux istigidin bir künmu waz kecmidi. Bu yolda qurbanlar béirixtin bax tarmidi.1944- yili Kabulda , tarihci alim we mexhur jamaet erbabi merhum Muhemmet Imin Bughra teripidin yizilghan “Xerqiy Türkistan tarihi” digen mexhur tarih kitabi bar bolup, bu kitapni Xerqiy Türkistan teweside saqlax we oqux qattiq meni qilinghan idi. Ötken on yillar mabeynide, Xeqriy Türkistanda qanciligen kixiler bu kitapni oqughini, mehpi köcürüp tarqatqini seweplik turmilerge taxlandi, hetta hayatidin ayrildi! 
Turghun Almas, Xeqriy Türkistanda qattiq idolgiye bismi höküm suriwatqan muxundaq bir weziyette,milletning heqiqi bir ziyaliside boluxqa tigixlik mesuliyetcanliq tuygusi we pidakarliq rohi bilen kokrek kirip ciqip buyuk bir hizmetni ada qildi! 

Turghun Almas, Uyghurlar we ularning ejdatliri teripidin qurulghan buyuk Hon impiratorlighi, Kok Türk hanlighi, qedimqi Uyghur hanlighi, Iduqut Uyghur hanlighi, Qarahanilar hanlighi qatarliq mexhur hanliqlar we baxqa cong-kicik hakimiyetlerning heqiqi tarihi, ular yaratqan parlaq medeniyet we uning dunyawi tesirlirini, mol tarihi pakitlar asasida, keng we mupessel yézip ciqip, Uyghurlarni, bolupmu, bügünki yax ewladlarni öz milli tarihini haqiqi bilix, özining xanliq tarihidin pehirlinix we özige ixinix tuyghusigha ige qildi. Ilgiriki, özini kemsitix, we umidsizlik keypiyatliridin qutqazdi. 
Turghun Almasning tarihi eserliri élan qilinghan 80-yillarning ottura we ahirliridiki axu bir mezgil icide, Xerqiy Türkistandiki Uyghurlar arisida, bolupmu yaxlar arisida, öz tarihi yiltizini izdex we tarih ugunux dolquni qozghaldi. Bu hal yaxlar arisida, özining xanliq tarihidin pehirlinix bilen bir waqitta, hazirqi mehkumluq teghdirige écinix we kilecekte öz milli dölitini qayta qurux isteklirining bax köturixi we kuciyixige türtke boldi. 

Xunga, 80 - yillarning ahiri we 90 - yillarning baxlirida Xerqiy Türkistanda meydangha kelgen yaxlarning milli oyghunux herketliride, Turghun Almasning tarihi eserliri idogiyelik menbe supitide muhim rol oynidi. Lékin Hitay hökümiti bundaq haletning meydangha kilixidin ölgüdek qorqatti. Xunga 90-yili etiyazda, Turghun Almasning “Uyghurlar” “Honlarning qisqice tarihi” we “qedimqi Uyghur edebiyati” qatarliq yuqarqi üc kitabi üstide ceklex permani ciqardi we pütkül Uyghur aptonum rayoni boyice “uc kitapni tenqitlex” herkiti qozghidi. Eser aptorini bolsa, ilmi tetqiqat bilen xughullunux we eser élan qilix hoquqidin pütünley mehrum qilip, siyasi nezer bentke mehküm qildi. 

“Üc kitapni tenqitlex” herkiti bir yilgha sozuldi. Bu jeryanda Hitay dairliri, medeniyet sahesidiki kixilerni, jümlidin, Turghun Almasning ilmi tetqiqat sahesidiki kesipdaxliri we dostlirini mejburi rewixte “ Üc kitap”qa qarita rediye maqalilirini yazghuzdi. Metbuatlarda bu hil “buyrutma” maqaliler köplep élan qilindi we mehsus kitapciler ciqirildi. Lékin, Hitay dairliri kütkinining eksige irixti. 
“Üc kitap”we uning aptori üstidin ceklex, tenqit we teqiplex jari qilinghan kündin étibaren, el arisida Turghun Almas we uning “Üc kitabi”gha bolghan hormet we étibar ilgirikidin necce hesse küceydi. 

Kixiler bu kitaplarni izdep yürüp qimmet bahada sitiwilixti, qoldin qolgha ötküzüp qayt- qayta oquxti we qimmetlik buyum supitide oyliride yuxurup saqlaxti. 

Turghun Almas, ilgiri peqet tarihcila bolghan bolsa, emdilikte, milli qehriman süpitide helqning qelip toridin jay aldi, uning “Üc kitabi” hem addi kitap emes, belki menggu izi öcmeydighan qimmetlik abidige aylandi.