Bu Mewsum Okhughan Derslirimdin Amerika Aliy Ma’aripigha Bolghan Tesiratim

By Unknown Author

www.meshrep.com

Men Amerikigha kelgili anqe uzun bolmighan bir Uyghur okhughuqi. Mektipim adettiki bir aliy mektep bolsimu, lekin 11-Sentebir wekhesidin keyinki dunya we Amerikidiki yengi ozguruxler sewebidin men aspirantlikhta okhuwatkhan fakoltet - Computer and Information Sciences (Kompiyuter we Uqur Penliri) bu yil Federatsiye Hokumiti (Federal Government) we Dolet Penler Fondi Jemiyiti (National Science Foundation) din 10 milyon dollardin artukh tetkhikhat puligha erixti, manga ders beriwatkhan bir pirofesor Dolet Mudapiye Ministirligi (Department of Defense) din 800,000 dollardin artukh tetkhikhat puligha erixti.

Bu mewsum towendiki 3 derslerni okhuwatimen, ular:

(1) Microcomputer Interfacing and Real Time, Fault Tolerant Computing (Mikro Kompiyuter Uqur Eghizi we Hekhikhiy Wakhitlikh, Hatalikhtin Haliy Hisablax)

(2) Artificial Neural Networks and Artificial Intelligence (Sun’i Nerwa Tori Sestimisi we Sun’i Ekhliy-Idrak)

(3) Language Translator and Compiler Construction (Til Terjimani we Terjime Yumxakh Detali Yasax)

Towende bir-birlep bu deslirimdin alghan bilim we tesiratlirimni kopqilik bilen ortakhlixix uqun khiskhiqe bayan khilip otimen:

(1) Microcomputer Interfacing and Real Time, Fault Tolerant Computing (Mikro Kompiyuter Uqur Eghizi we Hekhikhiy Wakhitlikh, Hatalikhtin Haliy Hisablax)

Bu dersni otuwatkhan pirofesor dokturlukh unwani alghili 30 yil bolay digen, uzun yillikh tetkhikhat we okhutux tejirbisige ige bolup, 70-yillarning ahiri we 80-yillarning baxlirida Amerikining dunyagha mexhur F-16 kurexqi ayrupilanini layihelex we uning yumxakh detal programmisini tuzux ixlirigha khatnaxkhan iken.

U dawamlikh dolet mudapiye we hawa armiye tarmakhliri bilen munasiwet khilip kelmekte. Bu yil bu pirofesor Dolet Mudapiye Ministirligi (Department of Defense) din 800,000 dollardin artukh tetkhikhat puligha erixip ders otkeq tetkhikhat elip beriwatidu.

Uning nowette tetkhikhat khiliwatkhan temisi keyinki ewlat uqkhuqisiz jet kurexqi ayrupilani (fighter jet) ning yumxakh detali bolup, sun’i hemrada asmandin tartilghan nixanlarning soritini uning kontirol khilghuqi kompiyuterigha kirguzup, ayrupilanni herbiy bazidin asman’gha khoyiwetkende, u duxmen nixanliri (mesilen, Ximaliy Koriye, Iranning yadro esliheliri, Irakhning khoral-yarakh iskilati digendek) ni bombardiman khilip, baxkha nixanlargha tegmey bazigha khaytip kelix iken. Bu yirakhtin nixanni baykhax, perkhlendurux, ot eqix, ozini khoghdax, baza bilen her wakhit alakhini sakhlax khatarlikh murekkep mexghulatlarning hemmisi uning kompiyuterigha yezilghan yumxakh detal programmisi bilen bejirilidiken.

Bu mewsum u derslik kitapni khayrip khoyup, putunley ozining F-16 kurexqi ayrupilanning yumxakh detal khismining layihilinix jeryanini sozlep qikhti. (Bu tehminen 20 yildin burunkhi ixlar bolghaqkha, burun mutlekh mehpiy tutulghan bu tehnika hazir axkara elan khilinsa bolidighan (unclassified) matiryallargha ozgergen iken.)

Uning eytixiqe ular yazghan 950,000 khurdin artukh pirogrammini sinax, hatalikhini baykhax uqun 2 yildin artukh wakhit serp khilin’ghan bolsimu bir hatalikh baykhalmay, ayrupilanni sinakh khilip, tunji model Nevada hawa armiye sinakh bazisida uqurulghan. Ayrupilan hawagha koturlup bir neqqe minut otmey kaxila qikhip yerge quxup ketken bolsimu luquk hayat khalghan.

Keyin ular ayrupilan khaldukhidin munasiwetlik detallarni tekxurup, ayrupilan hawada uqux jeryanida uni kontirol khilidighan kompiyuter khismidiki programmida nolge bolux hatalikhi yuz bergenliki (x/0, divided by zero error) ni baykhighan we muxu bir addi hatalikh khimmiti milyon dollardin axidighan F-16 jet kurexqi ayrupilanning tunji modelining weyran boluxini kelturup qikharghanlikhini bilgen iken.

U derslik kitapni bizge derstin quxkende ozimiz okhup, ogunuweliximizgha tapxurdi. Bu dersning tapxurukhigha bolsa okhughuqilar 2-3 tin guruppa bolunup texkillinip, ders temisigha munasiwetlik bir khattikh detalni kontrol khilidighan yumxakh detal programmisi yezip qikhip, mewsum ahirida uni sinipta axkara korsutux boldi.

Bir Amerilikilikh okhughuqi bilen men ikkimiz bir guruppa bolup texkillinip, bazardin bir batariye bilen herketlinidighan kiqikrek qakhlikh maxina adem (robot), kamera we ustide toplaxturulghan tok yolliri bar khattikh detal kartisi setiwelip (qikhim 200 dollardin axidu, bu qikhimni fakultet ders puli (course fee) din bizge tolep berdi), programma yezixni baxlidukh.

Bu qakhlikh maxina adem putunley ozidiki mikro kontrol khilghuq teripidin baxkhurulidighan bolup, bizning wezipimiz axu kontirollighuqkha pirogramma yezix idi. Bu maxina adem ozige bekitilgen kameraning yardimide yolini we nixanni perkhlenduridu we ilgirlep, wezipe tamamlaydu.

Uning wezipisi bolsa sinip iqige qeqiwetilgen tik-tak top qonglukhidiki akh we khara toplarni baykhax, akh toplargha qekhilmay, khara toplarni itip, heydep sinipning belgilengen bulungigha toplax. Bu jeryanda u addi tosalghular, mesilen parta orundukhlardin aylinip otux, tamgha osuwalmaslikh, sinipning hemme yerlirini khoymay qarlax wezipilirini bejiridu.

Bu maxina ademni baxkhuridighan ozidiki mikro kontrollighuqkha yezilghan programma qokhum hekhikhiy wakhitlikh hisablax boluxi kerek, yeni uning “kozi” (kamerasi) tosalghu nixanni aldida baykhighan haman, melum belgilen’gen wakhit qeklimisi (mesilen, 1 sekunt) iqide kharar qikhirip, algha ilgirlexni tohtitidu, arkhigha qekinidu yaki ikki terepkhe khayidu. Muxu wakhit qeklimisi iqide hisaplax elip berip kharar qikhirip bolalmisa u tosalghugha usuwalidu. Mana bu hekhikhiy wakhitlikh hisablaxning asasiy idiyisi.

(Bu pekhet emiliy bir misal bolup, uning ixlitilix da’irsi intayin kengri. Hekhikhiy Wakhitlikh Hisablaxning telibi hisablax netijisining toghrilikhi xert bolupla khalmastin, belkim axu toghra netijini qokhum belgilen’gen wakhit qeki iqide hisablab qikhirip berix.)

Hatalikhtin Haliy Hisablax idiyisi bolsa u qokhum akh top bilen khara top (duxmen bilen dost) ni perkhlendurixi kerek, akh topkha qekhilmay, khara toplargha hujum khilip, uni “yokhitix” (bu mesilide ularni bir yerge toplax) kerek. Uning bir yurux batariyesining toki az khalghanda, aptomatik halda yene bir yurux batariyesige ulinip, dawamlikh mexghulat khilix.

Uningdin baxkha kiqik kamerani uning kontirol tahtisigha khandakh ulax, kontirol tahtisining bu maxinining herketlendurguqi kuqi bolghan elektir motorini khandakh kontirol khilix, lazir nurlukh orun signalini hasil khilidighan ikki khutuplukh nur sezguq lampa (optikilikh mausning astidiki lampigha ohxaydu) ni kontirollighuqkha khandakh ulax we orun signalini khandakh hasil khilix khatarlikhlar Mikro Kompiyuter Uqur Eghizi katigoriyesige kiridighan bilimlar bolup hisaplinidu.

Bu tapxurukhning idiyisini pirofessor ozi bizge khiskhiqe sozlep, siler buninggha khizikhsanglar khilinglar digen idi. Bu temigha mening bir Amerikilikh sawakhdixim we men bek khizikhtukh hem gorup bolup texkillinip ixni baxlighan idukh. Awal Ada tilining hekhikhiy wakhitlikh ikhtidaridin paydilinip, 14,000 khurdin artukh pirogramma yezip, uni terjime khilip 0 we 1 din tuzulgen maxina kodigha aylandurup, andin bu kodni maxina ademning kontirol tahtisining ustidiki RAM sakhlighuq (memory) ustige koqurup qikhip muweppikhiyet khazandukh. Bu tapxurukhimizni keler hepte sinipta korsetmekqi.

Bu tapxurukhning idiyisi pirofesor ozi tetkhikhat elip beriwatkhan keyinki ewlat uqkhuqisiz jet kurexqi ayrupilanining kiqiklitilgen modeli idi. Biz konkirit emililexturux (implementation) ixini khildukh. Ozem derstin sirt okhughan kitaptiki bilim, pirofessorning dersi we ozem khol selip bu emiliyet tapxurukhini ixlex arkhilikh Mikro Kompiyuter Uqur Eghizi we Hekhikhiy Wakhitlikh, Hatalikhtin Haliy Hisablax hekhkhide intayin qongkhur bilimge, tesirge ige boldum.

Zhongguoda okhutux-tetkhikhatlar nukhul halda neziriyegila tayinix bolup emiliy hiq khandakh mexghulat elip berilmaydu. Burun wetende memliketlik alahide pirofessor unwani bar bir okhutkhuqumning dershanida kitaptiki qongkhur neziriyiwi bilimni tohtimay sozlep (yerim otkuzguq, PN tuguni, elektironlarning PN tugundiki herkiti, ikki, uq khutuplukh kiristal lampa, toplaxturulghan tok yoli, analog we rekhemlik elektir tok yolliri hekhkhide) emiliyette oyidiki lampuqkisi yorumay khalsa kaxilini ozi tapalmay, baxkhilarning yardimide ongxighanlikhi bilen bu yerdiki neziriyini okhup, emiliyetni ozi baxtin kequrgen, okhughuqilirinimu neziriye we emiliyetke yeteklewatkhan okhutkhuqum khelbimde roxen selixturma bolup orun aldi. Bu emiliyette bolsa Amerika bilen Zhongguo ma’aripining okhutux-tetkhikhat supitining selixturmisining kiqiklitilgen kartinisi idi.

(Dawami bar)