Uyghur xelq naxshisi
Aptori:Wang meng , Asiye exet terjimisi
Qapqara qoy kozlukum
Ghuljiliqlarning hemmisi degudek "Qapqara qoy
kozlukum" degen naxshini eytalaydu. Ular hetta her bir qetim haraq
ichiship olturushqandimu mushu naxshini eytishidu.Haraq ichish bilen naxsha
eytish ilmiy nuqtidin qarighanda bir - birige zit, emma keypiyat nuqtisidin
qarighanda yenila birdek.
Men bu naxshini tunji qetim 1965 - yili qishta aq
ostengdiki ejdiha eghizi qurulushi bolghan "Jenggah" ta
anglighanidim. U yerde men dehqanlar bilen birge yer astigha kolighan ongkur
oyde turattim. Uning ichide waqitliq ashxanimu bar bolup, zimistan qish
kunliride ashxanining qelin hem eghir paxtiliq milengzisining sirtini muz tutup
ketetti. Milengzining yochuqliridin ashxanigha soghuq kirip turatti.
Eghirliqidin qayrishmu teske chushidighan bu alahide perdini qayrip ashxanigha
kirgende addiyghine ashxana ichini hor qaplap ketken bolatti, chiragh yoruqimu
intayin ghuwa korunetti.Hemme yerni tamaka isi we goshning mezzilik hidi,
shundaqla naxsha sadasi qaplighan bolup, naxsha kishini tang qalduratti. Naxsha
kishi qelbini koydurup qishning soghuqlirini alliqayaqlarghidur qoghliwetkendek
tuyghu beretti.
Keyin, men birqanche qetim dehqan qerindashlirim bilen
birge sorunlarda haraq ichishkech naxsha eytishtim. Arimizda bir naxshichi
bolup, u xelq qoghdighuchilar etritining bashliqi idi. Uning at - joni xaliq emet
bolup, u naxsha eytsila bizmu egishettuq. Her bir misraning axirqi ahangi
ozgiche bolup, men herqanche egiship eytsammu, ghingshisammu yenila ashu xil
qizghin hessiyat, bipayan gheribliqqa egishelmeywatqandek hes qilattim.Bezide
ulargha egiship eytmastin jimjit tingshap olturattim, peqet xaliq we
bashqilarning putkul hessiyati bilen naxsha eytqinigha qarapla intayin
hayajanlinattim. 1973 - Yili men ghuljidin ayrildim. 1979 - Yili bolsa
shinjangdin ayrildim.1991 - Yili tawuz chaghinidin keyin iligha qayta berip
ziyaret qildim. Bu qetimqi sepirimizde sha'ir teyipjanmu men bilen birge idi.
"Kepinek" namliq eserge asasen kino ishlesh uchun changchun kino
studiyisining rejissori ariliqni yiraq kormey meni izdep iligha keptu. Bir kuni
kechte biz ghulja "Xungshing" (Hazirqi xenbing yezisida, tehrirdin)
gungshesida, yeni gherbiy baghchigha yeqinla yerde pa'aliyetke qatnashtuq. Biz
ismayil isimlik bir ema xelq sen'etkarini teklip qilghaniduq. U dutarni qoligha
elip naxsha eytishqa bashlidi. Uning deslep eytqini yenila shu "Qapqara
qoy kozlukum" idi.Uning awazi shundaq yeqimliq bolup, anche yuqiri
bolmisimu lekin intayin suzuk idi. Uning eytiwatqini muhebbet naxshisi idi.
Mengguluk seghinish, shundaqla bir omur erishkili bolmaydighan muhebbet idi. U
intayin yiraqtin anglan'ghan hem mungluq, hem yeqimliq awaz idi. Kishi
qelbining eng chongqur qatlamlirida menggu saqlighudek mushundaq naxsha
eytalighan adem neqeder ametlik - he! Adem mushundaq naxshini eytip olup
ketsimu arman yoq - te! Ey, yoruqluqtin mengguluk mehrum qalghan ema naxshichi,
belkim naxshangda yoruqluqqa bolghan intilish we tesewwur bardur. Ilining
bipayan yayliqida yalghuz ketiwatqan chewendaz, sen bu naxshini eytqan
cheghingda kishilerdin illiqliq kutken bolghiymiding? Naxsha degen goyaki
kuchluk shamal, koktiki lachin, goyaki pesil deryalirida orkeshligen kelkundek
shunche erkin bolidu. Naxsha yene tosqunluqqa ige bolup turluk - tumen azab -
oqubetlik kechmishler naxshida bir xil tosalghu peyda qilidu."Qapqara qoy
kozlukum" degen bu naxshini eytish bilen kozlirimdin taramlap yashlar
tokulushke bashlaydu.
Uyghur sha'iri newa'iy "Ghem - qayghu naxshining
rohi" dep eytqaniken. Bu yene bir milletning xarakterige berip
taqilidighan ish. Sen nemishqa shunche azab chekisen? Ashu qurghaq qumluqlar
uchunmu? Sening bostanliqing qaghjirighan qelblerge salqinliq ata qiliwatamdu?
Ariliqning yiraqliqidin xewerlishelmey qelishingdin endishe qiliwatamsen?
Sening eting we cheksiz sewr - taqiting alaqe qilishinggha qulayliq yaritip
beridighu? Yaki soyginingning jawabigha erishelmesliktin wayim yewatamsen?
Sening naxshang, ussulung, mey - sharabliring neqeder serxush - he! Yumurliring
bolsa ademni teximu mest qilidu.Qiziqchi nesirdin ependi yurtdashlirining
"Qapqara qoy kozlukum" ge eytip tugitelmeydighan mengguluk muhebbet
kuyliri bar.Men bu sirni yeshelmidim. Ozumni shinjangni, uyghurlarning tili we
turmushini chushinimen desemmu taki bugun'giche bu naxshini eytishni
oginelmidim. Men naxsha eytishni yaxshi korsemmu, nurghun naxshilarni eytishni
bilsemmu, ozumche naxsha oginish iqtidarimda chataq yoq dep qarisammu, bu
naxsha manga nisbeten shunchilik tonush we shunchilik ogen'gum bolsimu biraq
yenila oginelmidim. Bu nemidegen ghelite ish - he!?Meyli men "Qapqara qoy
kozlukum" ni oginelmey yaki yaxshi eytalmay qalay, biraq men yenila uni
bilimen, uni yaxshi korimen, uninggha intilimen. Uni nechche ming xil awazlar
ichidin yiraq turupmu perqlendureleymen. Bu naxsha men yashighan ashu ili
diyari, mening sirliq pighanlirim, hechbolmighanda ilidin ayrilghanliqim uchun,
hechbolmighanda u ta bugun'giche meni xushal qilidighan hem manga tonush
bolghan, emma men ahangigha kelturup eytalmaydighan ashu naxsha bolghanliqi
uchun.
Anargul
Qeshqerni merkez qilghan jenubiy shinjang naxshisi bilen
ilini merkez qilghan shimaliy shinjang naxshisining xeli zor perqi bar.
"Anargul" ning menisi anarguli degenlik bolup, u jenubiy shinjangda
keng da'iride omumlashqan qizlarning ismi. Bu isim bekmu chirayliq.
"Anarxan" namliq filimning asasliq naxshisi del mushu "Anargul"
asasida retlen'gen. Naxsha bashlinishidila:
Rawabim jaranglaydu bala,
Tarisi altunmikin?
Dep bashlinidu.Tikisttiki "Bala" sozi
in'glizchidiki baby yeni "Bala" degen menini
bilduridu."Anargul" qatarliq jenubiy shinjang xelq naxshiliri teximu
ritimliq bolup, kishiler bu naxshini eytqan chaghda xuddi eghir qedem
tashlawatqandek, goyaki tashliq yolda uzun seperge ketiwatqandek, qarliq
choqqilar quyash nurida julalinip, qurup ketken ot - chopler shamalda
yelpunuwatqandek tuyghu beridu. Yoluchining naxshisidin men goya naxsha eytquchining
jenubning aptipida koyup qaridap ketken chirayini korgendek bolimen.Belkim,
ular bu naxshini togige miniwelip eytiwatqandu. "Qumluq kemisi" ning
ustide ular zeminning bipayan, cheksiz, tinch we sirliqliqini hes
qilalaydighandu; ular yene qelbidiki yalqunning ewj eliwatqanliqini, nur
chechiwatqanliqini hes qilidighandu. Ular uzun waqit seper qildi, shunche yil
teqezza boldi. Ular nurghun sheher, bazarlarni qurdi, ular yene teximu kop
bolghan insaniy mehir - muhebbetni kutuwatidu.
Men tunji qetim mushundaq bir naxshining tesirige
uchrighanliqimni menggu untumaymen. U del zerepshan deryasining sherqiy
qirghiqi, teklimakan qumluqining gherbiy chetidiki mekit nahiyisidiki waqtim
bolup, 1964 - yili men nahiyilik partkom mehmanxanisida turuwatqan bolup,
yantaq yezisigha barmaqchi bolup turattim. Mehmanxana bu yerge yengi oy
seliwatqan bolup, her kuni etigini sekkizdin keyin yezidin kelgen waqitliq
qurulush ishchiliri ishqa chushetti. Ularning arisida ikki yash ayal bolup,
ular aldirimay - temtirimey zembilde kesek toshughach naxsha eytishqa bashlidi.
Ularning eytqini yenila "Anargul" bolup, naxsha intayin tebi'iy
anglinatti. Ularning naxshisi goya ozining anglishi uchunla eytilghandek
shuqeder erkin - azade idi. Ular beshigha shepeqreng sarghuch kichik doppa,
uchisigha qizil renglik konglek we yeshil renglik ishtan kiyiwalghanidi. Ular
bu naxshini etigendin - chushkiche eytip, andin bir'az dem eliwalghandin keyin
taki kun olturghiche eytti. Ularning rohiyitige, qizghinliqigha, awazigha
cheksiz kuch yoshurun'ghandek idi.Biz sheherde aldirashchiliq, ensiresh yaki
ghem - endishe ichide turmush kechursekmu, lekin mushundaq naxshini esimizge
alghinimizda ashu illiq eqimdin qelbimiz qandaqmu hayajanlanmay turalisun?
Menbesi:Tengritagh jurnili[www.tangritagh.net(com)
5/23/2003 Maqale - Xewerliri]