Ottuz Oghul Mexripi

Aptori: Abdukerim Rahman

 

Uyghurlar arisidiki herkhaysi yerlik mexirepler iqide tarkhilix dairisining kengliki, mezmonining mollukhi, texkili tuzumining mukemmelliki khatarlikh alahidlikliri bilen gevdilinip turdighini <<Ottuz Oghul Mexripi>> din ibaret.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> Ili rayondiki Uyghurlarning yerlik mexrep bolup, u khatnixix dairisi pekhet erler bilenla qeklinidighan mexirepning nami hem toy-tokun mexrepliri ve baxkha her hil ammivi murasimlarni texkillep baxkhuridighan ammivi texkilatning nami. Xuning uqun <<Ottuz Oghul Mexripi>> tarkhalghan her bir yiza, kent-mehellerning oz aldigha <<Ottuz Oghul Mexrep Texkili>> boghan.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> ning texkiliy khurulmisi asasen mexrep begi (khazibeg), yigitbexi, darigeybegi, kolbegi, paxxap khatarlikh emellerdin terkip tapkhan bolup, ularning her birining oz aldigha vezipiliri bolghan.

 

Mexrep begi (khazibeg) - <<Ottuz Oghul Mexripi>> diki eng yukhuri mensep nami bolup, u asasen mexrepning putun jeryanlirigha nazaret khilghuqi, mexreptiki deva-destur ixlirini bir terep khilghuqidur.

 

Yigitbexi - mexrepning asaslikh texkilliguqisi bolup, mexrep paaliyitige yitekqilik khilix vezipisini oteydu.

 

Darigeybegi (daribegi) - asasen mexrepning kongul eqix paaliyiti ve nahxa-ussul, muzika khatarlikhlarni orunlaxturuxkha mes'ul bolidu. Xunga darigeybegi xu yiza-kenttiki nahxa-muzikigha mahir sen'etkarlar arisidin saylax arkhilikh bikitilidu.

 

Kolbegi - mexrepning putkul maliye-ikhtisadiy ixlirini baxkhurghuqi bolup, adette mexrepke lazim bolidighan barlikh yimek-iqmek khatarlikhlarni kolbegi hel khilidu. Mexrepning kutkuqiliri kolbegining orunlaxturuxi boyiqe ix bejiridu.

 

Paxxap - mexrepning intizam baxkhurghuqisi bolup, adette <<sakhqi>> vezipisini orunlaydu. Mexrepning khaide-tuzumlirige hilap ixlar korulse, paxxap derhal mexrepbegi hem yigitbexigha melum khilip, berilgen jazani ijra khilixkha mes'ul bolidu. Mexrep khatnaxqiliri xu sorunning ozide paxxapning baxkhuruxigha xertsiz boysunidu. Paxxapning kholida adette <<Gul Tayakh>> dep atilidighan derre bolidu. <<Gul Tayakh>> yumxakh tal qivikhliri yaki tevilghidin yasilidighan bolup, elastikilikhi nahayti yukhuri. Jaza ijra khilixkha toghra kelse paxxap jazalanghuqilarni ene xu <<Gul Tayakh>> bilen yengil derrileydu.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> ge eza bolghuqilarning sani qeklenmeydu. Emma bir mexrep texkili ottuz-khirikh kixidin ixip ketmeydu. <<Ottuz Oghul Mexripi>> ge eza bolux tuzumliri mukemmel bolup, mexrepke eza bolghuqi belgilik xertlerni orundax telep khilinidu.

 

Aldi bilen mexrepke khatnixixni telep khilghuqi yigitni dadisi yitilep merep sorunigha ekilidu. Paxxap bu ehvalni mexrepbegi hem yigitbexigha hever khilidu. Ular ruhset khilghandin keyin yigitning dadisi mexrep ezalirining aldida oghlini mexrepke eza khilix hekhkhide iltimas khilidu. Mexrepbegi hem yigitbexigha: "Balining ustihini bizning, koxi silerning, edep-ehlakh ugensun, dep mexrepke ekeldim" deydu. Yigitbexi baligha: "Bu mexrepning tatlikh qiyi, aqqikh tayikhi bar. Qidisingiz kirixke ruhset." deydu. Bala: "Qidaymen!" dep javap bergendin keyin, uning mexrepke khitilixigha ruhset khilinidu. Bu qaghda mexrep ehli bu balining sorungha khandakh sovghilarni ekelgenlikini soraydu. Balining dadisi "Ottuz oghulning gulliri" ge atap, neqqe toge, neqqe at, kala, khoy ekelgenlikini melum khilidu. Emelyette bu yerde diyilgen hayvan namliri mexrepte omumlaxkhan simvollukh namlar bolup, toge digini khoghun-tavuzni, at digini tuhumni, kala yaki khoy digini almini korsitidu. Bu sovghilarni paxxap jamaetke korsetkendin keyin, kolbegige tapxurup beridu. Uningdin keyin mexrepke khubul khilinmakhqi bolghan bu yigit ozining melum bir artukhqilikhini <<Ottuz Oghul>> ning aldida korsitip berixi xert. Eger hiqkhandakh alahidiliki bolmisa melum bir hayvan yaki birer khuxning

sayrixini dorap bersimu bolidu. Xuning bilen balining dadisi oghlining mexrepke khitilghanlikhi xerepige <<Ottuz Oghul>> ni oyige mexrepke teklip khilidu.

 

Yigitbexi mexrepke khoxulghan bu yingi ezagha <<Ottuz Oghul Mexiripi>> ning khaide tuzumlirini tepsili ukhturidu. Mexrepke eza bolup kirgen kixi <<Mexrep>> kolliktipining ruhsitisiz mexreptin qikhip ketixke yaki sevepsiz khatnaxmaslikhkha ruhset khilinmaydu. Eger mexreptin qikinmekqi bolsa, Seveblirini <<Ottuz Oghul>> ni khayil khilghudek bayan khilip, ozining ornigha muvapikh dep kharighan birer yaxni tonuxturup mexrepke khoxkhandin keyin andin qekinixke ruhset khilinidu.

 

<<Ottuz Oghul Mexiripi>> mu baxkha yerlik mexreplerge ohxax nahxa-saz ve ussul, qakhqakh ve lap urux, mexrep oyunliri ve jazadin ibaret tot baxghuqkha bolinidu. Her bir baskhuqning mezmun dairsi nahayti keng bolup, khoyukh sen'et tusige ige.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> ning khaide-tuzumlirige hilaplikh khilghuqilar uqun berilidighan jaza ikki hil bolup, biri, ikhtisadi jaza, yene biri sevenlik jazasidin ibaret. Ikhtisadi jaza eyiplenguqining kunahining eghir-yiniklikige ve ikhtisadi ehvaligha kharap berilidighan bolup, eng eghir ikhtisadi jaza <<Ottuz Oghulning Gulliri>> uqun oz novitidin sirt bir khitimlikh <<Namakhullukh Mexripi>> otkuzup berixtin ibaret. Yiniklirige keler khitimlikh mexrep uqun mive-qive, khent-gezek khtarlikhlarni ekilix buyrilidu.

 

Sevenlik jazasi kop bolup, 'samsa yikhix', 'jovzgha khetix', 'opke khuyux', 'soritini tamgha tartix', 'monek togux', 'ikki hotun elip berix', 'kakkok sayritix', 'bahtek oqurux', 'toxkhan tepti', 'kava qakhti', 'derrige besix', 'sazayi khilix', 'sugha qumuldurux', 'pir oynitix', 'enjur yiguzux', 'yuzige koye surkex', 'baghdin alma uzux' khatarlikh kulkilik, hejviy oyunlardin ibaret. Bu jazalar paxxap teripidin herketlik ijra khilinidu.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> asasen kuzluk hosul yighilip bolghandin keyin baxlinip, keler yili etiyazlikh terilghu baxlanghuqe davamlixidu.

 

<<Ottuz Oghul Mexripi>> de yukhurkhidek tot baskhuqlukh oyundin baxkha, yene her khitimlikh yighilixta mexrep ezalirining bezi muhim ixliri muzakire khilinip, meslihet berilidu, xu yurtiki jamaet ixliri hekhkhide kengex elip berilidu. Toy-tokun ve olum-yitim bolghan aililerdin hal sorax ve yardem berix khararlaxturulidu. Xunglaxkha <<Ottuz Oghul Mexripi>> ning yurt-jamaet iqidiki inaviti ve abroyi yukhuri bolup, xu yurt kixiliri muxu mexrep kolliktipi etrapigha ziq uyuxkhan.

 

Khiskhisi, ili Uyghurlirining <<Ottuz Oghul Mexripi>> helkhning <<sen'et mektipi>> ve <<edep-ehlakh boxuki>>, xundakhla baxkha hildiki ammivi mexrep, murasimlarning texkilliguqisi ve khanat yaydurghuqisidur.