Hormetke Ige Pixkhedemler

(The Respectful Elders)

by: Tughluk A. Osman

 

Bu pixkhedmlerni men kiqigimdin tartip hormetlettim, qong bolghanda xulargha ohxax adem boluxni arzulaytim. Mening bu yerde bu alijanap dadilirimning alahidiliklirini bir-birlep sozlep qikhixkha khelimim ajizlikh khilidu. Xundakh bolsimu ularning tovendiki ortakh alahidiliklirini birkhur eslep otmekqimen.

Bularning hemmisi on neqqe yax etirapida Uq Vilayet inkhilavigha khatnaxkhan, hemmisi digudek 30 yaxtin burunla devlet derjilik (Xerkhi Turkistan Jumhuryiti) organlirining mes'ul hadimliri bolup ixligen. 1950-yilliri Uyghur Aptonom Rayoni khurulux jeryanida bularni Ghuljidin Urumqige yotkep ekilip yukhuri derjilik hizmetlerge orunlaxturghan. Bularning hemmisi oz vahtida eslidiki Sovit Itipakhi yaki Ghuljidiki Gimnaziyede okhighan bilimlik kishilerdur. Ular Urumqige kelgende Hitayqini bilmeyti, xundakh bolsimu tirixqanlikh korsitip Hitayqe uginip Aptonom Rayonning merkizi bolghan Urumqide qong vezipilerni oz ustige elip Uyghur helkhi uqun kholidin kelixiqe nurghan ixlarni khilghan.

1950-yilliri Ghuljidin Urumqige yotkilip kelgendin tartip ta 1980-yilirighiqe bolghan 30 yil jeryanida, bu pixkhedemler adem hiyaligha kelmeydighan tes kunlerni bexidin otkezgen. Mesilen 1957- yildin 1960-yilighiqe bolghan atalmix "Ongqilargha Kharixturux Herket', "3 ke kharixturux Herket", '5 ke Kharixturux Herket" digendek herketlerde bulargha yokh jinayetlerni donggep khiynighan. 1962- yilidiki "Ghulja Qoqek Vekhesi" yuzbergendin keyin bu pixkhedemlerning hemmisi digudek "Yerlik Milletqi", "Iqtin-Qetke Baghlanghan Unsur", "Sovit Xiujingjuyiqi" digendek khalpakhlar kiyguzulup bir mezgil emelliridin khaldurghan. Xu dertlerni birkhanqe yil tartkhandin keyin, yeni 1966-1976-yilghiqe putun dunyagha 'mexhur' bolghan "Prulitariyet Zor Inkhilavi" baxlansa bolidu. Uxbu inkhilap yenila eng aldi bilen bularning bexigha balayi-apet bolup quxidu. Ularning bexigha kiyguzulgen khalpakhlarning jikhlighidin kupunqisi esimdin qikhip ketiptu. Bulargha "Yerlik Milletqi", "Iqtin-Qetke Baghlanghan Unsur", "Sovit Itipakhining Ixpiyoni" digen khalpakhlardin baxkha yene "Kapitalizm Yoligha Mangghan Unsur", "Amerika Jahangirinin Ixti", "Partiye ve Sotsiyalizmgha Kharxiturghan Unsur", "Olgiqe Ozgermeydighan Jayil" ve baxkha adem hiyaligha kelmeydighan khalpakhlar kiyguzulup koqimu-koqa sazayi khilinghan. Medenyet Inkhilabining ahirkhi yilliri "Kadirlar Tovenge Quxup Khayta Terbiye Elix" digen petva qikhirip bularni turmidinmu naqar xarait astida emgek lagirlirida 2-3 yilghiqe jismani emgeklerge mejburi ixletken. Bezilirini Tarimdiki siyasiy jinayetqiler turmilirida 10 neqqe yil biguna solighan. Xu mezgillerde bularning nurghun el-aghiyniliri dert-elem iqide u dunyagha ketken bolidu.

Bu ozvahtida bille jeng khilghan el-aghiniler, 1940-yillardiki inkhilapta tutkhan dostlukh munasivetlirini hazirghiqe davamlaxturup kelmekte. Bular 60 neqqe yildinberi bir-birsini hormetlep, bir-birsige yardemlixip, bir-birsidin hal-ahval sorixip kelivatidu. Mesilen, merhum dadam Abdurazak vapat bolghinigha 10 yildin exip khaldi, xundakh bolsimu, dadamning el-aghiyniliri ta bugunge kheder apamning halidin hever elip turidiken. Heyt-ayemlerde ozlirining ten-salametligining ajizlighigha kharimastin apamni yohlap turidiken. Bu dadilar kupunqisi 80 yax etirapida bolsimu, ayda birer khetim bille meshrep uyuxturup nahxa, xeir ve hikayiler arkhilikh oz vahtida otkuzgen kunlerni ve alemdin ketken dostlirini eslep otuxidiken. Helkh'ara veziyetlerdin, milletning kelgusige kongul boluxip turidiken. Dimek bu pixkhedem dadilar uzun yillardinberi tikligen dostlukh munasivetni qongkhur khedirleydiken. Gerqe ularning yexi qong bolisimu, turmuxkha ve hayatkha bolghan suygusi yaxlardinmu khilixmaydiken.

Bu suyumluk dadilarning alahidiliklirini yazghansiri yazidighanlrim kopiyivatidu hemde ulargha bolghan hormitimmu barghansiri gongkhurlixivatidu. Vahtim qikhsa bu dadilarning tarih hikayilirini bir-birlep tunuxturup qikhixkha tiriximen.

Rehmet,


P.S. Hormetlik tordaxlarning oz ata-buvilirimiz hekhide bilidighininglarni by meydangha yezip tordaxlar bilen birlikte eslep otuxni umit khilimen.

 

 


******************************
With Elders While visiting Urumqi, I invited my father's friends who joined the ET revolution together during the 1940's. According to my father-in-law, there are currently about 30 of them living in Urumqi. In celebration of the 61st anniversary of the revolution, I would like to share these pictures with visitors of meshrep.com.


The famous Uighur musician Husenjan Jami playing tenbur to the guests. Apperently, the audience missed the old days.


The moment to remember. The first on the right is meshrep.com admin Sokrat Saydahmat's father.