Aptomobildin Sawat (1)

Hazirqi dunyaning tereqiyatida aptomobil insanlarning kundilik turmushida kam bolsa bolmaydighan bir qatinash qurali bop qaldi,jumlidin biz Uyghurlarmu bu aptomobildin ibaret qatinash quralini kundilik turmushimizda kam bolsa bolmaydighanlighini hes qilmaqtimiz.

 Mushu seweptin abtomobilgha bolgan extiyaj kundin kunge kucheymekte, shunglashqa aptomobilni ishlitishte aptomobilgha nisbeten asasliq chushenchige ige bolish arzusimu ashudu elwette.Yana bir tereptin aptomobilning herket qilish asasliq pirinsipini chushengendila aptomobilni toghra ishletkili we shuningdek buzulishning aldini alghili bezen asan yerlirini uzimiz yasap aziraq bolsimu ihsat qilghili bolidighan tereplirini kozde tutup men ush bu meydandin paydilinip bosh waqitlirimdin paydilinip bu heqte uzemning bilgen bilimlirimni tejiribilirimni yezip qerindashlirim bilen birge bu bir qolayliq qatinash wastisidin toghra paydilinip birlikte bu jehettiki bilimimizni ashurishni oylap,Aptomobildin sawat digen yazmamni bashlidim, qerindashlarning soal we pikirlirini qizghin qarshi alimen.

Aptomobildin Sawat (2)

Dunyada tunji aptomobil 1986-yili ijat qilinip azirghiche bir hesirdin kopirek tereqiyat jeryanini bashtin kechurdi.

Aptobobil ishlitish ornining ohshimaslighidin chong kichik her xil bolghini bilen asasliq qurlimi anche chong periqlenmeydu,adette benzin, salirka gas matiryallirini yeqilghu qilidu, yiqinqi zamanlarda tok bilen mangidighan yaki tok we benzinni almashturup ishlitip mangidighan aptomobillarmu barliqqa kelmekte. Benzinni yeqilghu qilip mangidighan aptomobil asasliq sanni igelleydighan bolghashqa bundin keyinki yazmamda mushu xildiki aptomobilni asas qilip yazmaqchimen, bashqa xildiki aptomobillar heqqidimu qisqiche chushenche berip utimen.

Aptomobil adette chong jehettin mator, Chaq we ram, aptomobil gewdisi qatarliqlardin terkip tapidu, inchishkilep bolsek : yeqilghu teminlesh sestimisi, gaz kirguzish sestimisi,gaz chiqirish sestimisi, siliqlash sestimisi, suotush sestimisi, egri oq we doqi chaq oqi sestimisi, ot aldurush sestimisi, tok ishlepchiqirish we tok saqlash sestimisi,konputer we herhil sezgu sestimisi, hawa tengshesh sestimisi, tormuz sestimisi, rol sestimisi, chaq we silkinishni peseytish sestimisi, biheterlik sestimisi qatarliq nurghinlighan sestimilerdin terkip tapidu. Bundin keyinki yazmamda her bir sestimining hizmet ishlesh qaidisini we shu sestimida dawamliq uchiraydighan mesililerni we bu mesililerning aldini ilish we rimont qilish usullirini tonushturup otmekchimen.

Aptomobildin Sawat (3)

Aptomobil yoqirida dep otkendek nurghinlighan sestimilerdin terkip tapqan bolup, bu sestimilarni birdin konkirtni chüshendürishtin burun, aptomobilning omumyüzlik hizmet qaidisini qisqiche chüshendirip ötey, bundaq bolghanda qérindashlirimizning bundin kéyinki mezmunlarni chüshinishimizge paydisi bolidu.

Biz mashinigha achquchni sap achquchni tolghighinimizda, elictiro mator ( starter)bataryning toki arqiliq herketke kilidu, bu elictiro matorning oqigha bikitilgen bir kichik chishliq chaq bolup, bu chishliq chaq matorning egri oqigha bikitilgen chong chishliq chaqni aylanduridu, egri oqning jeyneklirige bikitilgen ulanma deste arqiliq porshin silindir ichide yoqiridin töwenge,töwendin yoqurigha tüz siziq heriket qilidu.Egri oq ikki qetim chogiligende porshin tot qétim astidin üstige we üstidin astigha herket qilidu. Buni biz tot takitliq mator deymiz. Birinchi qétim porshin üstidin astigha herket qilghanda bu gaz sorash takiti bolup hawa bilen benzin arliship silindir ichige shorap kirgizilidu,bu chaghda hawa kirish kilapini ichilidu (ichilish qayidisini kéyiki mezmunda sozleymen)hawa bu kilapan arqiliq kiridu benzin benzin purkush aghzi arqiliq kiridu, ikkinchi qetim porshin astidin ustige qarap heriket qilghanda buni biz bésish takiti deymiz, bu takitta hawa bilen bénzinning arlashma gazini bésip yoqiri bésim peyda qilidu,bu chaghda hawa kirish we gaz chiqish kilapanliri yépighliq halette bolidu, bésilghan yoquri bésimdiki gazni ot tutashturghuchi( spark plug) arqiliq ot tutashturghuzup silindir ichide gaz partilaydu bu partilashtin kélip chiqqan küch porshinni üstidin astigha ishtiridu buni biz hizmet takiti deymiz, totinchi qétim porshin astidin üstige qarap heriket qilip yénip bolghan  gazni gaz chiqirish kilapani arqiliq sirtqa chiqiridu buni biz gaz chiqirish takiti deymiz. Mator mana mushundaq tot takitning dawamlishi bilen isighliq enirgiyeni mihanikilik enirgiyege aylanduridu.Mator ot ap bolghandin keyin eliktiro mator tohtaydu. Matorning aylanma herikitini egri oq we hot yotkesh qurlimi arqiliq chaqqa yetküzip aptomobilning méngishini emelge ashuridu. 

Aptomobildin Sawat (4)

Egri oq we doqi chaq oq sestimisi

Bu sestimini matorning yürigi disekmu bolidu. Aptomobilning hizmet qayidisini sozligende egri oq toghirliq chüshenche bérip otken idim, egri oq bilen doqi chaq oqi paralil orunlashturilghan bolup, bu ikki oq waqit tasmisi ( timing belt)arqiliq oz-ara herket qilidu yeniy egri oq aylanghan chaghda waqit tasmisi arqiliq doqi chaq oqimu aylinidu. Adette bir silindirde ikki kilafan bolup birsi gaz kirish yana birsi gaz chiqirish wezipisini orunlaydu, bu kilafanlarni doqi chaqning ustidiki doqi arqiliq echip yapqili bolidu.Bu yerde waqit tasmisi intayin muhim rol oynaydighan bolup, silindir bilen kilafanning herkitini maslashturudu. Bu waqit tasmisi ornigha   bazibir aptomobillarda zinjir ishletkeshke waqit zinjiri depmu ataydu.Waqit tasmisini aptomobilni melum waqit ishletkendin kéyin aptomobilning sheklige qarap 100-120 ming kilomitir  mangghandin kéyin choqum almashturush kérek, chunki bu tasmining ishlitish omiri shunchiliq bolup, eger wahtida almashturmisa, bu tasma uzulip porshin bilen kilafan bir-birige qattiq soqulup pütün matorni kardin chiqiridu. Waqit zinjiri bolsa almashturmisimi bolidu.

Bu séstimida yana bir muhim nuqta bar bolup, bu kilafan arilighi dep atilidu, chunki matorning tempiraturasi yoquri kutirilgende her-bir silindirgha bikitilgen kilafan qattiq qizip kilafanning uzinlighida ozgurish peyda bolidu buni biz mitalning issiqta kengiyish we sughaqta tariyish husisiyiti deymiz.  Kilafan bilen doqi arisida normal ariliq boludu,eger bu ariliq normal bolmay chong bop kétde kilafanda gheyri awaz peyda qilidu,kichik bop ketse kilafanning waqtida échilip yepilishigha tesir yitip gaz serpiyati yoqurlash, matorning kuchi towenlesh, matorda gheyre awaz chiqishtek alametler korilidu. Burunqi matorlarda bu ariliqni qolda tengshigili bolidu,yiqinqi zaman matorlirida bu ariliqni may bisimi arqiliq aptomatik tengsheydu,eger bu ariliqta mesile korilse aptomatik tengshiguchini almashturush arqiliq ongshighili bolidu.Bu kilafan arilighi gaz kirish kilafanning arilighi gaz chiqish kilafanining arilighigha qarighanda kichigirek bolidu, chunki gaz kirish kilafanining tempiraturasi gaz chiqish kilafanigha qarighanda töwenirek bolidu.

Aptomobildin Sawat (5)

Yéqulghi teminlesh séstimisi

Aptomobilning yéqulghi teminlesh séstimisi adette benzin baki (tank),benzin nasosi (pump),benzin mihtarini körsetküch,bénzin süzgüch,bénzin bésimini tengshigüch, bénzin pürkigüch qatarliqlardin terkip tapidu.Benzin nasosi we benzin mihtarini körsetküchi bénzin bakining ichige orunlashturilghan bolup, benzin nasosi bénzin bakidiki bénzinni melüm bésim bilen bénzin pürkigüchke yetküzip béridu, bénzin mihtarini körsetküchi bénzinning bak ichidiki mihtarini éliktir siginali arqiliq aptomobil rolining astidiki bénzin mihtari saetige yetkuzip bérip, bakidiki bénzin mihtarini saettin korgili bolidu.Bénzin süzgüch baktin nasos arqiliq mangghizilghan bénzinni süzidu.Bénzin bésimini tengshigüch nasostin kelgen yoquri bésimliq bénzinni belgilik bir bésimda tengshep bénzin pürkigüchige yetküzip béridu, eger bésim bek chong bop ketse artuq bénzinni bakqa yandurish arqiliq bésimni töwenlitidu.Bénzin pürkigüch tok arqiliq bashqurilidighan bolup,egri oqqa yaki doqi chaq oqigha bikitilgen sezgüch(sensor) arqiliq porshinning bésish takitida bénzinni silindir ichige pürkip kirgizidu. Bu sezgüch adette mihanikiliq siginalni nur yaki maginit arqiliq éliktir siginaligha özgertidu,yeniy egri oq yaki doqi chaq oqining aylinish bulingini éliktir siginaligha özgertip pürkigüchni herketlendiridu.

 Adette nurghin waqitlarda matorning ot almasliq hadisisini yéqilghu séstimisida körilidighan  mesililer keltirip chiqiridu. Mesilen bénzin nasosining éliktir matori buzilsa yaki nasostin may qachsa yaki nasosqa kilidighan tok yolida mesile bolsa mator ot almaydu, yana mesilen bénzin pürkigüchining tok yolida mesile bolsa yaki kelgen signalning wahti toghra bolmisa yaki pürkigüchte besim bolmisa mator ot almaydu.Yana shuningdek besim tengshigüchning tengshigen besimi normalsiz bolsa yaki süzgüch tosulip qalghan bolsa mator ot almaydu.

Shuning üchün yéqulghi teminlesh séstimisidiki mesilini bayqashta bénzin pürkigüchke kilidighan siginal,tok we benzin besimini tekshurish arqiliq mesilining qa yerde ikenligini bilgili bolidu.

Aptomobildin Sawat (6)

Siliqlash sestimisi

Aptomobilning matori isiqliq  énirgiyesini mihanikiliq énirgiyege aylandurup aptomobilning herket qilishini emelge ashurudighanlighi üchün aptomobilda nurghunlighan öz-ara herket qilidighan mihanikiliq qurulmilar bolup, bularni siliqlash méyi bilen siliqlap aptomobilning mihanikiliq önümini yoquri kötürüp we ishlitish wahtini uzartqili bolidu. Siliqlash meyi ishlitish orni we ishlitish sharahitigha qarap birnechche hilgha bölinidu. Mesilen mator méyi, hot özgertküchi siliqlash meyi, söret periqlendürgïch siliqlash meyi we qoyuq siliqlash meyi(grease) qatarliqlar. Siliqlash meyini ishletkende belgilengen mayni ishlitish kirek, chunki herqaysi mihanikiliq qurilma ishlesh sharayitige asaslinip qandaq siliqlash méyini ishlitish  kirekligi aptomobilni lahiligen chaghda bikitilgen bolidu, eger shu bikitilgen mayni ishletmigende aptomobilning mihanikiliq qurilmilirining ishlitish ömirige tesir yitidu.

Yana bir muhim halqa shuki, siliqlash meyini belgilengen waqit yaki mangghan kilometirge asaslinip almashturush kirek. Siliqlash meyi bir mezgil ishletkendin keyin supiti towenleydu yeniy may suyuqlishidu we meynetlishidu, eger wahtida almashturmighanda aptomobil mihanikiliq qurlimisining özara sürkilishini keltirip chiqip qurilmini kardin chiqiridu.Adette mator siliqlash méyini 5000-8000km yaki 3aydin 6ayghiche bolghan ariliqta almashturush telep qilinidu,hot yötkigüchi siliqlash meyini 50ming kmda bir qetim yotkesh telep qilinidu, siliqlash méyini yötkeshning tepsili wahtini her-bir aptomobilning ishlitish qollanmisida yézilghan bolup shu qollanmini asas qilip yötkesh kirek.

Adette aptomobilning siliqlash séstimisida körilidighan mesililerdin may éqish, egri oq bilen chatma deste arilighidiki we porshin oqi bilen chatma deste arilighidiki qazan (bearing )upurash,

PCV kilapani tosulip qelish, porshin bilen silindir arisida upurash shekillinish qatarliqlardur.

Yoqurida diyilgen mesililerdin may eqish we PCV kilapini tosulip qelish mesililirini asan rimont qilghili bolidu biraq qaghan mesililer korilse matorni almashturush yaki matorni chong rimont qilish arqiliq hel qilghili bolidu. Bu mesililerning aldini élish üchun siliqlash méyini wahtida almashturush kirek bu bir muhim halqa.

Aptomobildin Sawat (7)

Suwutish séstimisi

Aptomobil ot alghanda mator yanghan gazning tesiride qattiq qiziydu eger bu hararetni kontirol qilmighanda matorning uzun waqit hizmet qilishini kapalet qilish mumkun emes, shunglashqa aptomobilda suwutush sestimisi bolidu.Suwutush sestimisi adette radiator,shamaldurghuch, éshindi su qachulighuch,su pumpsi,su tempiratura sezguchi,tempiratura tengshiguch qatarliqlardin terkip tapidu. Suwutish séstimisi adette matorni yingidin ot aldurulghanda suwutish suyughlighi matorning opchorisidila aylinip turudu,mator qizighandin keyin tempiratura tengshiguch qizighan suwutush suyughlighiini su pumpsi arqiliq radiatorgha kirgizip suwutip qayta matorgha kirgizidu. Normal ehwalda matorning tempiraturasi koturilmise bu tempiratura tengshiguch echilmaydu.Tempiratura sezguchi adette ikki hil rol oynaydu birsi tempiratura saetini mangghizidu,yana birsi suning tempiraturasining yoquri we towen bolishigha qarap radiatorning aldidiki shamaldurghuchni échish we yépish rolini oynaydu. Shamaldurghuch suwutush suyughlighini suwutish rolini oynaydu.Su pumpsi radiator bilen mator arilighidiki suni abrot qilishqa ishlitidu.Eshindi su qachilighuch bolsa mator qattiq qizighanda suning tempiraturasi yoquri koturilishi bilen besimimu yoquri koturilidu bu waqitta radiator aghzi aptomatik echilip ushuq su éshindi su qachulighushqa kiridu mator tempiraturasi töwen waqtida éshindi su qachilighushtiki su suwutish séstimisigha qayta kiridu.

Suwutish suyughlighi adette ikki hil rengde bolup yeshil we qizildin ibaret.

Yeshil rengdiki suwutish suyughlighi adette mashinigha qachilighandin keyin 50ming kilomitirda bir qétim almashturushni telep qilinidu, qizil rengdiki suwutush suyuqlighini 150 ming kilomitirda bir qétim almashturush telep qilinidu,dimek qizil rengdiki suwutish suyuqlighining supiti yahshi bolup uzun waqit ishletkili bolidu, bu ikki rengdiki suyuqliqni ishletkende adette 60% suyughluqqa 40% su quyup tengshep ishlitidu, su jiq bop ketse sughaqta qetip qelish giradisi yoqurlap kitidu dimek asan tonglap qalidighan bolidu ,su az bop qalsa bek qoyuq bolup kitip suyuqliqning mator ichidiki abirotigha tesir yitidu. Eng yahshisi ishletkende tengshesh chushendurushige asaslanghan yahshi.

Suwutish sestimisida adette su éqish, suning tempiraturasi yoqiri yaki töwen bolish qatarliq mesililer korilidu. Su éqish mesiliside kopirek su pumpsidin aqidu bu waqitta su pumpsini yotkesh arqiliq rimont qilidu.Bezi bir chaghlarda su turbiliridinmu aqidu,mesilen su rizinka turbiliri yirtilghan yaki radiator aghzi aptomatik echilmaydighan bolup qap su bésimi éship ketkenliktin rizinka turbilarni tishiwitidu, bundaq waqitta radiyator aghzini almashturush kirek.

Su tempiraturasi yoquri we towen bop qélishtiki sewep tempiratura tengshuguchte mesile barlighidin dérek beridu,bundaq waqitta tempiratura tengshiguchni almashtuirush arqiliq rimont qilghili bolidu.

Aptomobildin Sawat (8)

Gaz chiqirish séstimisi