Aq Saray Xiyalliri

Dr.Nabijan Tursun

Birinchi Bap; Qit'eler Atlap

Birayton Bichta Körgenlirim (dawami)

Méning yéngi tonushqan dostlirim méning Amérikidiki tunji békitim Brayton Bich heqqidiki tesiratlirimning ulghiyishida muhim rol oynidi. Ular manga bu rayonda Rus tilida sözliship yürgen kishilerning hemmisini Ruslar dep qalmasliqimni, emeliyette ularning mutleq köpchilikning sabiq Sowét ittipaqi jumhuriyetliridin kelgen Yehudiylar ikenlikini éytip berdi. Men alte yil Moskwada yashash jeryanida Ruslar, Gruzinlar, Ukrainlar hetta  Kawkaziyidiki  Azeri, Qumuq, Lézgin, Balqar, Qarachay, Chérkes  qatarliq musulman milletlerdin köpligen dostlargha ige bolghan idim. Sabiq Sowét xelqlirining ochuq-yoruqluqi,oyun-tamasha, Külke-chaqchaqlarni yaxshi köridighan mijez xulqi,  Uning üstige méning Uyghur bolushum we chiray-turq, mijez -xulq jehetlerdiki oxshashliqlar hemde Rus tilini bimalal sözlishim  méning  ular bilen asanla til tépishimgha seweb bolghan idi. Dunyadiki eng ataqliq we küchlük  ilim-pen tetqiqat orunlirining biri hésablan'ghan Sabiq Sowét Ittipaqi Penler Akadémiyisining  tetqiqatchi oqughuchilar yataqxanisidiki qizighin we romantik hayat manga héchqachan untulmas güzel tesiratlarni qaldurghan bolsa, yene öz nöwitide her xil milletler bilen uchrishish, ular heqqide chüshenchilerge érishish hetta chiray turqi jehette bir-biridin anche perqlinip ketmeydighan Slawiyanlar, Kawkazliqlarni bir qarashtila kimning qaysi millettin ikenlikini höküm qilsam asasen xatalashmaydighan mumkinchiliklerge ige qildi. Shunga men Brayton Bich kochilirida körgen bu ademlerning arisida heqiqeten Yehudiylarning köplükini hés qildim.
Méning qérindashlirimning éytishiche, bu yerdiki asasiy iqtisad xuddi pütün Amérikidikige oxshashla Yehudiy tijaretchilirining qolida iken. Ular küchlük iqtisadiy menbesige tayinip, siyasiy, ijtimai-iqtisadiy we  diniy hem xeyrixahliq paaliyetliri bilen muweppeqiyetlik rewishte shughullunalaydiken.
 Bu yerdiki gézit botkilirida nechche on xil Rusche gézit-jurnallar sétilatti. Mexsus Rus tilidiki  kitablarni satidighan jaylar, kutupxanilar we mektepler shuningdek tiyatirxanilar mewjut bolup, Rusiye naxsha cholpanliri daim  bu yerdiki kulublarda we résturanlarda oyun qoyidiken.

Men tonushqanlardin birsi , manga bu yerdiki ademler musulmanlarni anche yaqturmaydu, Shunga sen özüngning musulman ikenlikingni anche bildürüp ketme dep nesihet qildi, Men heyranliq hés qilmidim. Chünki, diniy , siyasiy  we milliy nuqtidin alghanda Ereb dunyasi bilen Yehudiylar arisida uzungha sozulghan murekkep ziddiyet mewjut. Bundaq ehwal astida ziddiyetler  ashkara ipadilenmisimu, emma mehelliwi tüs alghan qiyapette ipadilinishi tebiiy. Ademler arisidiki ziddiyet toqunushlirini omumlashturup chüshendürüsh asanla yüz béridighan ehwal bolup, u dunyaning hemmila yéride mewjut. Uyghurlar musulman xelq bolsimu, lékin Yehudiylar bilen biwaste alaqe qilmighanliqi üchün bu ikki xelq arisida héchqandaq uqushmasliqmu mewjut emesqu? Eksiche, yéqinqi yillardin buyan Uyghur ziyaliyliri arisida  öz millitining qismetlirini Yehudiylargha sélishturush, Yehudiylarning ümidwarliqi hem mewjutluq üchün küresh qilish usullirini öginish hem Uyghur hayatigha tetbiqlash ewji almaqta.
Brayton Bichtiki hayat Amérika hayatining peqet bir kichikkine burjikining körünishi bolup, méning közümge Amérika hayatimning deslepki bir qanche künliri ajayip jiddiydek körün'gini bilen melum waqit ötüp, Niyorik sheher merkezliri we bashqa bir qanche awat sheherlerni közdin kechürginimde mezkur rayonning yenila hayat sür'iti nisbeten asta jay ikenlikini, belki kimlergidu jiddiy , kimlergidu asta ikenlikini, hetta uning bazar shekli we kishilik munasiwetliride 70 yilliq sowét kolléktip igilik tüzüm asasi yaratqan horunluq bilen aktipsizliq, bir kün ötse ghenimet deydighan tirikchilik pishikisiningmu melum derijide  mewjut ikenlikini hés qildim.

Yéngi Rusiye köchmenlirining Amérikining bayashat shexsiy hayat üchün jan tikip küresh qilish, waqit altundin qimmet deydighan turmush mentiqisige we turmush muhitigha téxi toluq könüp kételmigenliki mana men depla bilinip turidu. Her küni waqit istirilkisigha qarap, axshimi ichken wodkining tesiridin béshini aranla yastuqtin kötirip, irensizlik bilen ishqa bérip, sekkiz saet ish waqtini ünümsiz halda ötküzüp, öylirige qaytqandin kéyin, yene 50 gram qéqiwélip, téléwizor körüp yatidighan  yaki dostliri we qoshniliri bilen parang soqushup, naxsha éytip usul oyniship, yenila bir ayliq hayatigha keng kushade yetküdek maash élip, dunya méning alqinimda dep xatirjem yashighan sabiq Sowét ittipaqi kishiliri üchün (elwette, hemmisini démekchi emesmen) Amérikining jiddiy hayati bir dozaq idi. Sowét ittipaqi yiqilghandin kéyinki, shekillen'gen ishsizliq we iqtisadiy qiyinchiliq Rusiyiliklerni Amérikigha téximu telpündürdi. Amérika ular üchün jennettek tuyulup, köpligen  Rusiyilikler zor tirishchanliq we bedeller bilen bu yerge kelgendin kéyin, Amérikidin ibaret bu jennet ularni burunqi turmush istillirini we hayat mentiqilirini özgertishke mejbur qildi. Ular bu jennetning peqet japaliq emgek, toxtawsiz küresh we qan-ter bedilige qurulghanliqini hés qilishti. Amérkigha kelginige yette yil bolghan bir Rus injénér manga özining topi-terep teletini körsitip turup," kördingizmu ? mana bu méning kündilik normal qiyapitim, mes eslide Moskwadiki bir chong zawutning aliy injénéri idim. Kastiyom- burulkilirimni kiyip, galistuklur
Birayton Bichta Kõrgenlirim

Méning yéngi tonushqan dostlurum méning Amérikidiki tunji békitim Brayton Bich heqqidiki tesiratlirimning ulghiyishida muhim rol oynidi. Ular manga bu rayonda Rus tilida sõzliship yürgen kishilerning hemmisini Ruslar dep qalmasliqimni, emeliyette ularning mutleq kõpchilikining sabiq Sowét ittipaqi jumhuriyetliridin kelgen Yehudilar ikenlikini éytip berdi. Men alte yil Moskwada yashash jeriyanida Ruslar, Gruzinlar, Ukrainlar hetta  Kawkaziyidiki  Azeri, Qumuq, Lézgin, Balqar, Qarachay, Chérkes  qatarliq musulman milletlerdin kõpligen dostlargha ige bolghan idim.Sabiq Sowét xelqlirining ochuq-yoruqluqi,oyun-tamasha, Külke-chaqchaqlarni yaxshi kõridighan mijez xulqi,  Uning üstige méning Uyghur bolushum we chiray-turq, mijez –xuluq jehetlerdiki oxshashliqlar hemde Rus tilini bimalal sõlishim  méning  ular bilen asanla til tépishimgha seweb bolghan idi. Dunyadiki eng ataqliq we küchlük  ilim-pen tetqiqat orunlirining biri hésablan 'ghan Sabiq Sowét Ittipaqi Penler Akadémiyisining  tetqiqatchi oqughuchilar yataqxanisidiki qizighin we romantik hayat manga héchqachan untulmas güzel tesiratlarni qaldurghan bolsa, yene õz nõwitide her xil milletler bilen uchrushush, ular heqqide chüshenchilerge érishish hetta chiray turqi jehette bir-biridin anche perqlinip ketmeydighan Slawiyanlar, Kawkazliqlarni bir qarashtila kimning qaysi millettin ikenlikini hõküm qilsam asasen xatalashmaydighan mumkinchiliklerge ige qildi.Shunga men Brayton Bich kochilirida kõrgen bu ademlerning arisida heqiqeten Yehudilarning kõplikini hés qildim.
Méning qérindashlirimning éytishiche, bu yerdiki asasiy iqtisad xuddi pütün Amérikidikige oxshashla Yehudi tijaretchilirining qolida iken. Ular küchlük iqtisadiy menbesige tayinip, siyasiy, ijtimai-iqtisadiy we  diniy hem xeyrixahliq paaliyetliri bilen muweppeqeyetlik rewishte shughullinalaydiken.
 Bu yerdiki gézit botkilirida nechche on xil Rusche gézit-jornallar sétilatti. Mexsus Rus tilidiki  kitablarni satidighan jaylar, kütüpxanilar we mektepler shuningdek téyatirxanilar mewjut bolup, Rusiye naxsha cholpanliri daim  bu yerdiki kulublarda we résturanlarda oyun qoyidiken.
Méning dostlurum, manga bu yerdiki ademler musulmanlarni anche yaqturmaydu.shunga sen õzüngning musulman ikenlikiingni anche bildürüp ketme dep nesihet qildi, Men heyranliq hés qilmidim. Chünki, diniy ,siyasiy  we milliy nuqtidin alghanda Ereb dunyasi bilen Yehudilar arisida uzungha sozulghan murekkep ziddiyet mewjut.Bundaq ehwal astida ziddiyetler  ashkara ipadilenmisimu, emma mehelliwi tüs alghan qiyapette ipadilinishi tebiiy. Ademler arisidiki ziddiyet toqunushlirini omumlashturup chüshendürüsh asanla yüz béridighan ehwal bolup, u dunyaning hemmila yéride mewjut.

Uyghurlar musulman xelq bolghanliqi bilen Yehudilar biwaste alaqe qilmighanliqi üchün bu ikki xelq arisida héchqandaq uqushmasliqmu mewjut emesqu? Eksiche, yéqinqi yillardin buyan Uyghur ziyaliyliri arisida  õz millitining qismetlirini Yehudilargha sélishturush, Yehudilarning ümidwarliqi hem mewjutluq üchün küresh qilish usullirini õginish hem Uyghur hayatigha tedbiqlash ewji almaqta.
Brayton Bichtiki hayat Amérika hayatining peqet bir kichikkine burjikining kõrünishi bolup, méning kõzümge Amérika hayatimning deslepki bir qanche künliri ajayip jiddidek kõrüngini bilen melum waqit õtüp, Nirok sheher merkezliri we bashqa bir qanche awat sheherlerni kõzdin kechürginimde mezkur rayonning yenila hayat sür 'iti nisbeten asta jay ikenlikini, belki kimlergidu jiddiy ,kimlergidu asta ikenlikini, hetta uning bazar shekli we kishilik munasiwetliride 70 yilliq sowét kolléktip igilik tüzüm asasi yaratqan horunluq bilen aktipsizliq, bir kün õtse ghenimet deydighan tirikchilik pisxikisiningmu melum derijide  mewjut ikenlikini hés qildim. Yéngi Rusiye kõchmenliri Amérikining bayashat shexsiy hayat üchün jan tikip küresh qilish, waqit altundin qimmet deydighan turmush mentiqisige we turmush muhitigha téxi toluq kõnüp kételmigenliki mana men depla bilinip turidu. Her küni waqit istirilkisigha qarap, axshimi ichken wodkining tesiridin béshini aranla yastuqtin kõtirip, irengsizlik bilen ishqa bérip, sekkiz saet ish waqtini ünümsiz halda õtküzüp, õylirige qaytqandin kéyin, yene 50 gram qéqiwélip, télivizor kõrüp yatidighan  yaki dostliri we qoshniliri bilen parang soqushup, naxsha éytip usul oynushup, yenila bir ayliq hayatigha keng kushade yetküdek maash élip, dunya méning alqinimda dep xatirjem yashighan sabiq Sowét ittipaqi kishiliri üchün (elwette, hemmisini démekchi emesmen) Amérikining jiddiy hayati bir dozaq idi.Sowét ittipaqi yiqilghandin kéyinki, shekillen'gen ishsizliq we iqtisadiy qiyinchiliq Rusiyiliklerni Amérikigha téximu telpündürdi. Amérika ular üchün jennettek tuyulup, kõpligen  Rusiyilikler zor tirishchanliq we bedeller bilen bu yerge keldin kéyin, Amérikidin ibaret bu jennet ularni burunqi turmush istillirini we hayat mentiqilirini õzgertishke mejbur qildi.Ular bu jennetning peqet japaliq emgek, toxtawsiz küresh we qan-ter bedilige qurulghanliqini hés qilishti.Amérkigha kelginige yette yil bolghan bir Rus injénér manga õzining topi-terep teletini kõrsitip turup, " kõrdingizmu ? mana bu méning kündilik normal qiyapitim, mes eslide Moskwadiki bir chong zawodning aliy injénéri idim. Kastiyon burulkilirimni kiyip, galistuklurumni taqap. Özümge topa qondurmay hetta ish waqtidimu etirlerni chéchip yürettim. Amérika dep choqunup, axiri bu yerge keldim. Men hazirmu injénér. Lékin bu yerdiki injénér ishchidin better ishleydiken. Men ming teslikte bu turmushqa köndüm. Lékin, hesritim köp, ishlimey désem pul yoq. Bir ay ishlimiseng, turiwatqan öyüngdin ayrilisen. Tapqan pulung hésawatqila kétidu. Qisqisi Amérika horunlarni söymeydu " dep hesret bilen dert töküp bergen idi. Méningche bu eshu Brayton Bichtiki barliq yéngi Rusiye köchmenlirining belki,  ilgiri sotsiyalizimning tömür tawiqigha kön'gen barliq köchmenlerning ortaq zari bolsa kérek.

Men Brayton Bich kochilirida yürgen  bir qanche kün ichide xéli köp sabiq Sowét ittipaqidin kelgen ademler bilen paranglishish, ularning tesiratlirini bilish pursitige érishtim. Bularning hemmisi méning Amérikidiki tunji chüshenchilirimning qataridin  orun aldi. Elwette, shuni qisturghum kéliduki, adem her bir yéngi  tupraqqa qedem qoyghan deslepki künlerde adettin tashqiri közitishtinchan bolup kétidu. Her bir nersini, öz tupraqliri we özi ilgiri körgen bashqa jaylardiki bilen sélishturghusi kélidu. Belki, deslepki tesiratlar haman yüzeki bolushigha qarimay, biraz mol we renggareng bolsa kérek?!. Men bu jaydiki xéli köp ademlerning Uyghurlar heqqide melumati barliqini, özümning Uyghur ikenlikimni éytqinimda chüshendürüsh ketmeyla özlirining Uyghurlarni bilidighanliqini bildürgen söhbetdashlirimdin söyündüm. Chünki, men ilgiri Rusiye sheherliride yürginimde, Uyghurlarning sabiq Sowét ittipaqining bir milliti bolushigha qarimay, xéli köp Ruslarning bilmeydighanliqini sezgen idim. Köpinche hallarda méning ulargha Uyghurlar heqqide chüshenche bérishimgha toghra kéletti.

Men söyün'gen yene bir nuqta shuki, méning Brayton Bichtiki Rusiyilik köchmen söhbetdashlirimning neziridiki Uyghurlar "eqilliq, nahayiti tirishchan, ishning épini bilidighan shuningdek tijaretke mahir bir  millet" iken.

Bir söhbetdéshim chaqchaq qilip, "Ottura Asiyadiki xelqler arisida Uyghurlarning dunyagha kelgenlikini anglap, yehudiylar yighlap kétiptu " deydighan bir séqimining barliqini éytip berdi hemde bu séqimining  Uyghur we Yehudiydin ibaret ikki milletning teqdiridiki oxshashliqlar we tijarettiki mahirliqlirigha qaritilghanliqi heqqide izahat berdi. Bu söhbetdéshim yene bu yerdiki Rusche gézitlarda yéqindin buyan pat-pat Uyghurlar heqqidiki uchurlar we maqalilarning bésilip turidighanliqini, özining bundaq uchurlarni oqughanliqini éytip berdi. Melum bir gézitte élan qilin 'ghan Uyghurlargha ait maqalilarning biride Uyghurlargha mundaq baha bérilgen iken.

"Bu qedimiy millet, hazir gerche musteqil dölitige ige bolmisimu, emma tarixta bir qanche musteqil, qudretlik we bayashat döletlerni qurghan. Ular sherq bilen gherbning medeniyet almashturishinila emes, belki soda-iqtisadiy jehette monopol qilish rolini oynighan. Tijaret ularning roshen artuqchiliqlirining biri. Ular bügünki künde yenila özlirining ene niwi tijaret usulliri bilen zamaniwi tijaretke jeng élan qilghan bolup, esirlerdin buyan piship yétilgen we qéliplashqan tijaret psixikisi hem usuli bilen özlirining qollirida héchqandaq iqtisadiy siyasetni belgilesh we uningdin biwaste erkin paydilinish hoquqliri yoq turupmu, yenila bashqa barliq hoquqlarning sahibliri hésablan 'ghan tijaret sépi bilen riqabetleshmekte. Iqtisad bir döletning qudritini namayan qilidiken, elwette, milliy iqtisad bir milletning mewjutluqi üchünmu intayin zor tayanch. Iqtisadiy jehettin béli oshutuwétilgen bir adem ebediy qed kötürelmigendek, milliy iqtisadiy asasini yaritalmighan bir millet oxshashla qeddini tikleshke ajizliq qilidu. Uyghurlar özlirining ene shundaq tijariy alahidilikliri bilen zamaniwi insanlar untulup ketken köp nersilerni saqlap qaldi .Ishinimizki, bu millette ö z istiqbaligha bolghan kü chlük intilishi we qurban b érish rohi shuningdek ümidwarliqi bar. Bu roh ularni qutulduridu"

Shundaq ! men qit' elerd atlap, Niyork shehirining kichikkine bir parchisi bolghan bu jaygha kelsem, bu yerdimu Uyghurni kördüm. Öz ana wetinide yeni eziz Qeshqer, Xoten, Aqsu, Ghulja we Turpan we bashqa chong-kichik sheher,yéza-sehralirida jümlidin Urümchining kochilirida tinep-temtirep , bicharilerche yürüshken tilemchi Uyghurlarni emes, belki eshu gézitte yuqiri baha bérilgen, qeddini tik tutup, bashqa her qandaq ademdin qélishmaydighan, insanliq qedri-qimmiti bilen yashawatqan Uyghurni  kördüm.   Xuddi  öz öyining achquchi özining qolida yoq, bashqilardin sorap, ruxset alghandin kéyinla öyige kireleydighan ademdek ganggirap yürgen rohi kemtük Uyghurni emes, belki özgilerning zéminida yashisimu, lékin  özining ademlik hoquqidin toluq behrimen bolalighan Uyghurni körüp bek söyündüm.

Brayton Bich Amérika tesiratlirimning tunji betliri hem Amérika hayatimning tunji qedemliri bolup qaldi. Bu jaydiki bir qanche künlük hayattin kéyin, Amérika qoshma shitatlirining paytexti, güzel Washington shehirige qedem qoyup, Aq Saray aldida yürüp, xiyallar dunyasigha gherq boldum.

Tekrar éytimen söyümlük dostum, bu quruq xiyallar emes, bu méning we sizning xiyallirimiz ! Bu bizning arzu-ümidlirimiz shuningdek millitimizning kélechikige bolghan ishenchimiz ! Uluq Allah bizge bexsh etken söygü we rohtin ibaret xalas !