Aq Saray Xiyalliri

Dr. Nabijan Tursun

Munderje

Muqeddime

Birinchi bap : Qit`eler Atlap
Ikkinchi bap : Aq Saray Aldidiki Yigha Awazi
üchinchi bap: Erkinlik Ilahi Yighlaydu
Tőtinchi bap: Amérikini Uyghurlar Tapqan
Beshinchi bap: Dollar we Eqil
Altinchi bap: Kongzi Rohi Niyorkte
Yettinchi bap:Axirqi Bir Indian we Uyghurlar
Sekkizinchi bap: Hőrlük yashliri
Toqquzunchi bap: Krémildin Aq Sarayghiche
Oninchi bap: Washin’gton we Weten Sehraliri
On birinchi bap:Xiyallar Chongqurlashmaqta

On ikkinchi bap: Tarix Köz Yéshigha Ishenmeydu

On üchinchi Bap :Mirasxor Xiyallar

Aq Saray Xiyalliri

Muqeddime

Söyümlük kitabxan hemmidin qudretlik uluq ALLAH keminini mana yene yéngi seper sheripige muyesser qildi.

Ayroplan Asia -Yawropa quruqluqi bilen bipayan Atlantik okyan üstidin uchup ötüp, dunyaning eng zor we eng meshhur shundaqla eng sirliq we xasiyetlik , romantik hem qabaetlik paytexti Niyorek shehri asminingha kélip aylanghanda, töwendiki ajayip heywetlik sheher menzirsige qarap , qelbim hayajan ilkige chömdi.Chaqmaq tézlikide xiyal ékranlirimdin Moskwa, Istambol, Tashkent, Almuta, Bishkek we Béyjing , Léningrad , Sofiye, Urümchi, Aqsu sheherliri asminida leyligen waqitlirimda peyda bolghan oylirim qayta ekis etti.Elwette, her bir seperde yéngi oy, yéngi xiyallar, yéngi tesiratlar! Men bu tesiratlirimni sélishturup körüshke urundum.Qiziq! bu qétim tamamen bashqiche tesirat! Men buninggha jawap izdeshke tirishtim, xolasem shu boldiki bu qétim men Okyan atlighan idim. Bolupmu, 21-esir bosughusigha ikki yil qalghan bu künlerde dunyaning siyasi , iqtisadi , medeni, meniwi we idiyiwi hayatigha jiddiy özgertish kirgzushke téximu tirishiwatqan hem shuninggha qadir qudretlik bir elning hawa boshluqida turup, uning omumiy qiyapiti we reali we ghayiwi qudretliri toghrisida qiyaslar dunyasigha gheriq boluwatattim.Men shuninggha ishendimki choqum bu el meni “Moskwa xiyallirim”ning dawamini sürüshke muweppeq qilidu! Méni xiyallirimni réyalliqqa aylandurush yolidiki küreshlirimde téximu tawlaydu!

Ayroplan derizisidin töwenge nezer saldim. Sansizlighan choxchuyup turghan égiz binalar arisidin “Ayal erkinlik ilahi”ni izdidim.Mana!! Erkinlik ilahimu köründi. Ilahning qolidiki mesh`el alahide közge tashlinip turatti. Ishtiyarsiz köz yashlirim taramlidi. Men közümni sürtüp, seperdashlirimgha nezer saldim.Ularmu Ayal Erkinlik ilahini körsitishiwatatti, lékin ularning köz yashliri tökülmigen, ularning közliridin peqet xoshalliq, memnunuyet we xatirjemlik arilash qiziqish hetta irengsizlik alametliri yéghip turatti. Dimek ular özlirini erkinlikning temini tétip bolghan ademler dep hésablighan bolsa kérek?! Erkinlik ular üchün peqet melum ijtimay dairilerdila cheklinip qaldimu qandaq?! Shu tapta ular méning wujudumda we rohiyitimde qandaq tuyghularning höküm süriwatqanliqini bilermu? Belki ular köz yashlirimgha qarap, heyranliq hés qilishar? Belki “u yigitni yaxshi körgen ashiqi kütiwatqanliqi üchün uni körüshke aldirap kétip, hayajanliniwatqandu “depmu oylap qalar?. Emma, ular hergizmu méning köz yashlirimning seweblirini oylap tapalmaydu xalas!!!. Men yenila köz yashlirimni toxtutalmidim. Alla meni mushundaq bichare qilip yaritip qoyghanmu yaki özümni shu bichariliq kochisigha özüm tashlighanmu? Eh! men néme dégen bichare he?! Méning ixtiyarsiz erkinlik ilahige soal qoyghum keldi, hetta uninggha kayighimmu keldi.

“Ey! erkinlik ilahi “dep xitap qildim men ichimde “erkinlik mesh`ilinighu yandurdung! otinimu tutashturdung. Bu ot teptidin nurghun erksiz köngüller illidi.Tonglighan tenlerge jan kirdi. Séning xasiyitingni hemme bilidu, Qolliringni sunup, mesh`el tepting bilen bicharilerge saxawet qilish bilen birge eshu mesh`el kötergen gigant qolung bilen erkinlik düshmenlirini taza kélishtürüp bir shapilaq salsangla kupaye qilatti!………”

Ayroplan yénik qondi, Men éghir uh tartip, somkamni qolgha élip, ayroplandin chüshishke teyyarlandim. Qelbim échinish we tenhaliq otida échishqandek boldi. “Musapirliq derdini tartip harmighan idingghu?! Mana yene sanga yéngi musapirliq !” dep öz özümge achchiq kayidim shundaqla shu zamat musapirlar naxshisi ésimge keltürdim

.
Ushshaq balilar oynaydu,
Tal chiwiqni at étip.
Musapir balilar yighlaydu,
öz yürtini yad étip.……

Shundaq , men musapir, biz musapir, biz hemmimiz musapir!!!. öz yurtimizdimu musapir , özge yurttimu musapir ! Musapirlar naxshisini bolishighiche yangritip, sergerdanliq we xani - weyranliq kochisida zar- zar qashshap yürginimizge xéli bolup qaldi.Bu naxshini biz qewetla yaxshi körümiz, naxshimiz yangrighansiri musapirliq pis`xikisi kündin künge ulghaymaqta. Men néme üchün mundaq musapirliq késilige giriptar boldum? Néme üchün öz yurtumda qisqisi öz ejdadlirimning qanliri bilen sughurulup, ularning ümid, nidaliri bilen oghutlanghan öz muqeddes tupruqimda özümni mundaq musapir hés qilimen?” dégen soallarni qoymiduq hem qoymawatimiz. Démek men
musapirliqni yoqitish üchün bashqa sansizlighan musapirlardek musapirliq yoligha mangghan édim.Ene shundaq sansizlighan néme üchün dégen soallargha heqiqiy jawab izdesh üchün musapir bolghan idim.”Musapir bolghandikin téximu yaxshi musulman bolimen-de elwette!”

Men yenila öz -özümge teselli berdim. Démek menmu eshu sansizlighan qérindashlirimdek özümni aldash dorisi bilen özümni mesxush qildim.Uyghurlarning qan -qénigha singip ketken özini aldash we özini pepilesh pis`xikisidin men qandaqmu qéchip qutulalay , chünki menmu bir Uyghur de?!

Men ayroplan ishigidin siritqa chiqtim. Könglüm wallide yorup ketkendek boldi. “Men korushni arzu qilghan Amérika sen shumu?” dep xitap qildim öz-özümge – ” Sen bilemsen? Men Yawropa -Asia chong quruqluqining neq ottursigha jaylashqan heddi hésabiz bayliq bilen tolghan Taklamakan , Jungghariye atliq chöllikning salimini élip keldim, U yerdiki xelq dostluq ümidi bilen sanga tikilmekte, U bek pak muhebbetke, méhri shepqetke heqiqi dostluq we semimiyetke muhtaj, sanga oxshash erkin échilip yéyilip usul oynashqa telpünidighan xelq! Sen shundaq bir xelqning Uyghur dep atilidighanliqini, Uning yer sharining eng kona igiliridin biri ikenligini bilemsen?”

Söyümlik dostlar ! Men ene shundaq soal, xitap, ökünüsh, kayish we teselli hemde ishench we ümid ilkide Amérika hayatimni bashlidim. Men télivizorlardin Klinton we Giorgi Bushlarning miyiqida külgen simasini köp kördum, Aq saray aldidiki baghchidiki orunduqlarda Aq Saraygha qarap olturup, shirin xiyallarnimu sürdüm, Washin’gton we Niyorek kochilirida yürüp “Men kim?” dégen soallarni öz -özümge qanche qétimlap qoyghinimni bilmeymen. Men “Ayal Erkinlik Ilahi”ni silap turup uning bilen yigha zare qilip turup sözleshtim we munazirleshtim. Bu “ilahmu” méning deryadek aqqan yashlirimgha qarap köngli buzuldi we béshimni méhribanliq bilen silidi hem ilhambexsh méhri bilen “Méning qolumdiki mushu mesh`el choqum séning yighiliringni shadliq külkilerge aylanduridighanliqigha ishen bichare insan! Men ene shuning üchün mana shundaq gigant turiwatimen, Men igizlikim bilen alemning hemme yérini köreleymen, Hemme yigha awazlirini angliyalaymen! Men sendek natiwan musapirlargha yar-yölek bolush üchün mana shundaq turiwatimen” dep xitap qildi.Men natiwanliqta belki dunya rekorti yaritalaydighan bu könglümni “Erkinlik ilahi”ning bu semimi xitapliri bilen pepiligendek qilip, öz-özümge qayta teselli berdim we Ah! uluq xuda mendek musapir bendiliringni héch unutmaydighanliqinggha ishinimen hem sendin shuni tileymen dep qolumni duagha köterdim.

Men musapirliqimni chüshengensiri we hés qilghansiri allani köprek esleydighan bolup qalghan idim. Men ilgiri Muqeddes Qeshqer Héytikah jamesige kirmigen bolsam, mana emdi Amérkigha kélip, Washin’gtondiki bizning eshu héytikah jameyimizningchilik tarixi bolmighan yéngi meschitke daim bérishni unutmaydighan bolup qaldim, qisqisi allahning bu yerdiki muqeddes öyide musapirliq we ghériplik tuyghulirimgha xatime bérish üchün köprek nida qilidighan boldum. Amérika hayatim méni ilgiriki hayat musapilirimde hés qilip baqmighan yéngi tuyghu we yéngi chüshenchiler shundaqla téximu mustehkem irade we kélichekke bolghan qet`iy ishench we üzülmes ümidlerni bexsh etti.

Men Oklaxoma bostanliqlirida közliridin natiwanliq we emma ümidwarliq nurliri yéghip turghan bir Indian bilen quchaqliship dost boldum.U manga axirqi bir Indianning hikayisi sözlep berdi.

Men yene Amérika dollirining insan hayatidiki ijtimai- iqtisadi we medeniy qimmitini jümlidin uning siyasi qimmitini yene bir qétim tonup yettim. Prézident saylimida özining awaz bérish hoquqi üchün küreshken Amérikiliqlarning hayatida qarimaqqa bilinmeydighan emma qan`gha singip ketken siyasiy qizghinliq mundaqche qilip éyitqanda wetenperwerlikning neqeder muhim ikenligini chüshinish bilen biz Uyghurlarning rohiyitimizdiki daim aghzimizgha alidighan millet we weten ibariliri toghrisidiki chüshenchilirimiz ottursidiki perqlerni yenimu bir qedem hés qildim. Eger hemmimizde ene shu men körgen addiy Amérikiliqlarning hemmiside bolghandek weten we millet tuyghusi yéterlik bolghan bolsa idi belki közlirimiz bügünkidek yashangghurap turmas idi. Musapirlar naxshisini undaq yaxshi körmigen bolar iduq. Belki hemmimiz öz kindik qanlirimiz tökülgen yerlirimizde goya xojayinlardek zeberdes qedem tashlap, kökrikimizni kirigen halda yürer iduq. Amérkiliqlarda mewjut bu wetenperwerlik rohining bizde sun`iliki yaki takammullashmighanliqi we yaki omumlashmighanli bilen Amerikiliqlardin zor perqliqqe ige ikenlikini hés qildim.

Elwette , bir qanche yillar ichide méning sözlep tügütüp bolalmighidek tesiratlargha érishkinimde shek yoq. Belki, bu tesiratlar hazir konirimaqta we yéngilanmaqta hemde kündin- künge chongqurlashmaqta. Netijide tesiratlirimning dawamining üzülmeydighanliqida téximu shek yoq!!!
Men deslepki tesiratlirimni söyümlik dostlarning pikir hozurigha tashlap, ularningmu manga oshshash “Erkinlik ilahigha” soal qoyushini, héch bolmighanda öz shapilaqliri bilen öz yüzlirini kachatlap öz -özige kayishini hemde 21-esirde yigha zare nale peryadlarni emes belki, Uyghur insanlirining nurghun yillardin buyan arzu qilip kéliwatqan eng qimmetlik bextlik künlirini qolgha keltürüp, öz tupraqlirida sün`iy emes belki, heqiqi toy merikilirini ötküzishini tolimu arzu qilimen we tileymen ………………………
Belki “Moskwa Xiyalliri”ni oqughan bolsingizler démek bu bizgha oxshash musapir qérindishimiz yenila eshu xiyallirining dawamini süriwetptu! Démek uning xiyalliri tügimeydiken dégen oygha kélidighanliqinglargha ishenchim kamil .Qedirlik dostlar emeliyette bu hemmimizge ortaq xiyallardur! U bizge ejdadlirimizdin miras qalghan. U, quruq xiyal emes, belki heqiqi arzu, ümid, ishench we choqum érishidighan yüksek ghayidin ibaret!

Söyümlük dostum xiyallirimiz oxshamdiken?

Démek, xiyallar tügimeydu!!!

Aq Saray Xiyalliri

1-Bap. Qit’eler Atlap

1998-yili, féwralning bir sim-sim yamghurluq küni,

Istambuldin uchqan Türk hawa yollirining chong tiptiki ayropilani on nechche saetlik uzun musapini bésip ötüp, Niyork shehridiki ayrodromgha yénik qondi. Chégra tekshürüsh ötkilidin ötüp, sirtqa chiqqinimda Niyorkning yamghur arilash nem xush hawasi dimiqimgha uruldi, qurghaq déngiz shamili yüzümni sipap ötüp, goya méni qarshi élip erkiletkendek qilatti. Köz aldimda bashqiche bir dunya, bashqiche bir hayat, bashqiche bir muhit peyda boldi. Men taksi kütüsh ornigha bérip, uzun öchiretke tizildim. Bu yerdiki taksilarning hemmisi dégüdek sériq sirlanghandek bilindi. Nöwet tézlikte manga yétip keldi, elwette bu men üchün tolimu xushallinarliq ish bolup, chünki men Amérikidiki mundaq uzun öchiretni körginimde “qanchilik kütermen bu yerde dep” oylighan idim, rastimni désem , men Moskwadiki alte yilliq hayatimda öchirette turushtin jaq toyghan idim, hemmila yerde uzun öchiretler, türlük mallar magizindin tartip, yémek-ichmek magazinlirighiche, téyatirxanilardin tartip kinoxanilarghiche bolghan hemmila yerde nöwet kütüsh normal ish bolup, Ruslar buninggha bekmu kön’gen idi. Her qandaq ademning somkisida birer kitab yaki gézit bar bolup, ular öchirette turup, öz nöwiti yétip kelgiche, ene shu gézitlirini yaki kitablirini oquytti, beziliri bolsa Rusiyining siyasiy-iqtisadiy hayatini asas qilghan türlük témilarda bes-munazirimu qilishatti. Men Niyork ayrodromidin sirtqa chiqip, taksida olturush üchün uzun öchirette turghinimda derhal Moskwadiki ene shu köngülsiz menzirilerni köz aldimgha keltürgen idim.

Men béshigha selle orap, sellisining bir burjiki bilen saqallirini yőgiwalghan Hindistanliq taksi shopurigha baridighan adrésimni körsettim. U mulayimliq bilen külümsirep, chamadanlirimni mashinigha saldi. Shundaq qilip yürüp kettuq, Mana Amérikining zamaniwi yuqiri süretlik yollirida kétiwatimen, Bu yollar nahayiti süpetlik we pilanliq qurulghan. Her bir yol belgiliri we yol nomurliri éniq bolup, mashinilar 100-130 kilométrliq tézlik bilen uchqandek algha ilgirileyti. Méning tunji hés qilghinim shu boldiki, bu yerde qatnash qaidisige raye qilish her bir shopurning éngigha mehkem orunliship ketken. Men uning mashina heydishige nezer saldim. U, köz aldimizdiki her bir belge we körsetme istirilkilargha nahayiti diqqet bilen qaraytti hemde yollarni nahayiti éhtiyatchanliq we mahirliq bilen almashturatti. Bu yollarda mashinilar bek köp bolup, men Moskwa, Almuta we ürümchi yollirida körgendek yol talishish we beslishish ehwali bu yerde mewjut emes idi. Men taksi shopuri bilen chale- pula én’glizche söz ibarilerge sheretlerni qoshup sözleshtim. Men uning mashinisini hem yollardiki belgilerni körsitip turup bir némilerni déyishidin,uning Amérikida yashash üchün aldi bilen uning qatnash qaidilirini bilish kérek dewatqanliqini chüshendim. Alahezel birer saetche yürgendin kéyin nishangha yétip kelduq. Bu Braytin bich dep atalghan jay bolup, men taksi shopurigha rehmet éytip, telep qilghan pulni berdim. U xoshlishiwétip, “mana sen Rus dunyasigha kelding, Bu yerdikiler Rusche sözlishidu, tildin qiynalmaysen” dédi külüp, uyaqtin-buyaqqa aldirash yürüshken ademlerni körsitip.

Men qolumdiki adrés boyiche Tahirjan akini asanla tépiwaldim. Men uni yiraqtinla tonuwalghan idim. Chünki, shunche köp her xil irqtiki ademler topi ichide béshigha doppa kiygen kishining bolushi bir zor möjize bolup, méning charchighan köz nurlurum sanjaq-sanjaq rengga-reng ademler ichidin eshu doppiliq bowayni héch qiynalmayla , tolimu asan biliwaldi. Men uning aldigha kelgiche bowaymu men terepke burulup qarap xuddi méni tonuydighandekla aldimgha keldi. Belki, aldi bilenuning yüriki méni tonuwalghan bolsa kérek dep oyludim ichimde. Men uninggha salam berdim. Boway méni illiq chiray qarshi aldi hemde öyge bashlap kirip, perzentliri bilen kőrüshtürdi.

Bu yerde men Amérikigha kelginige téxi anche uzun bolmighan Dilshat isimlik köküsh közlük yigit bilen uchrashtim. Ata-ana hem perzentlirining séghinish otlirida yüriki puchulghan bu qérindishim manga bekrek méhribanliq körsitishke, Amérika heqqide chüshenche bérishke tirishatti. Bir körüshüp biz ijil bolup kettuq, belki bu musapirliq we teqdirdashliq oti bolsa kérek?! Méning kona musapir bilen yéngi musapir arisidiki asanla séziwalghan nersem shu boldiki Amérikigha kelginige 20 yildin ashqan Tahirjan aka özining yashinip qalghinigha qarimay, xéli parangchi we chaqchaqchi idi. Uningdin bir xil ümidwarliq hem xatirjemlik tuyghuliri bilinip turatti, Emma yéngi musapir Dilshattin bolsa, ghem-endishe arilashqan natiwanliq mana men depla bilinip turatti, lékin u özini xoshal we oyunchi tutushqa tirishsimu, beribir uning azabliq yash qetirliri bilene nemlengen közlirining köküsh perdiliri uning yürikining chongqur qatlamliridiki musapirliq tuyghuliri we ghem-ghussiliri shuningdek séghinishlirini yoshuralmaytti.

Biz Dilshat bilen uzun mungdashtuq, U méning Amérika heqqidiki tunji muellimim süpitide köp nersilerni sözlep berdi.Burun kitablardin oqughan uchurlarni deslepki qedemde emeliyet bilen tedbiqlighandek boldum,Qisqisi men özümni xéli sawatqa ige bolghandek hés qildim hemde konilarning “ming anglighandin bir körgen ela” dégen meshhur sözini ésimge keltürdüm.
Dilshat bir küni qelb sözlirini chüshendürgech, ata-anisi we perzentlirining süretlirini qatar yéyip ulargha qarap chongqur oygha patqan halda olturdi. “Ejebmu séghindim men ularni dostum” dédi u hesret bilen közlirige yash élip- “Amérikidiki her qandaq éghir emgek, 12-14 saetlep ishleshler méning köz yashlirimni aqturalmidi, lékin bu sürettikilerge bolghan séghinish méni daim azablaydu hem yighlitidu adash, Amérika ademni hemme jehettin bolupmu ene shundaq ata-ana , perzent , uruq-tuqqan hemde kichikingdin birge ösken dost-yarenlirining méhrisiz qélishimu chidaydighan qilip tawlaydiken” dédi. Men chongqur uh tarttim hemde özümningmu ene shu musapir dostum kebi héssiyatlargha chömüp, séghinish otlirida puchulinidighanliqimni, insan üchün eng söyümlük kishiler bolghan ata-ana méhridin mehrum qélip azablar chékidighanliqimni chüshendim. Chünki, menmu bu qérindishim bilen oxshash teqdirdiki musapirde?! Uning üstige bu özüm tallighan musapirliq musapisi bolghanliqi üchün her qandaq tawlinishlargha teyyarlanishim tebiiy idi.

Tahirjan aka 70 yashtin halqighan, közliridin nur chaqnap turidighan, méhriban boway idi. Biz chay ichkech köp mungdashtuq. U, chongqur pelsepiwi pikirlerge bay, parang xumar kishi bolup, özining yashliq we ottura yashliq hayatini Ghuljida ötküzgenlikini , yash waqtida milliy inqilabqa qatniship, milliy armiyining bir batur jengchisi süpitide xizmet qilghanliqini, Milliy armiyining qandaq qilip Manas deryasidin qaytqanliqini sözlep berdi.
“ Uh ! balam” dédi boway “shundaq qilip xuddi déngiz dolquni kebi örkeshligen inqilab dolqunliri Manas deryasida boyida birdinla pesiyip ketti. Belki shu Manas bolmighan bolsa, menmu , senmu ,Dilshatmu bu yerlerde yürmes iduq …..”
Sodigha pishshiq bu boway özining medeniyet inqilabining boran-chapqunliridimu ushshaq tijaret bilen shughullinishni tashlimighanliqi, 80-yillarning béshida Amérikigha kelgendin kéyin mexsus tijaret bilen meshghul bolghanliqi shuningdek qisqighina waqit ichide muweppeqiyet qazinip, bir qanche dukan we öy igisige aylan’ghanliqi heqqide qiziq misallar bilen hékaye qilip berdi.

Etisi Dilshat bilen birge kocha ariliduq, men üchün eng qiziqarliq yéri shuki, hemmila yerde Rusche wiwiskilar, xetler hem ramkilar uchraytti.
Xuddi shu Moskwadikidek Rus tili, Rus naxshiliri quliqim tüwide yangrap turdi. Hetta bu yerdiki Amérikiliqlarmu, Hindistanliq, Bén’galliq, Latin Amérikisiliqlarmu Rus tilida özlirige kéreklik dialoglarni bilidiken.Bizning Ruslardin bolupmu Tatarlardin anche perq qilmaydighan dostimiz Dilshatmu Ruschini xéli obdan öginiwalghan iken.Uning Ruslar bilen bolupmu Rus qizliri bilen xéli obdanla paranglishalaydighan sewiyige Rusiyige barmay Amérikigha kélip yétiwalghini méni söyündürdi.
Heqiqeten bizning Uyghurlirimizning til ögünish qabiliyiti üstün bolsa kérek?! 90-yillarning béshida Moskwa shehride peyda bolghan bir qanche ming Uyghur sodigerlirimu xuddi Dilshatqa oxshashla chaqmaq tézlikide kéreklik Rusche dialoglarni we sözlüklerni özleshtüriwélip, qoyuq Uyghur ahangliri bilen uni sözlep yürüp, Rusiyeni öz ichige alghan Sherqiy yawropa memliketliride soda qilip, Yawro- Asiya tijaret qanilini berpa qilghan. Moskwa shehiridiki “özbékistan, “Baku” resturanlirida Uyghur muzikiliri yangrighan, Moskwaning güzel kochilirida Uyghurlarning wang-chong awazliri anglan’gha, Kiyévskiy, Yaroslawskiy poyéz istansilirini Uyghurlar kontrol qilip, bu terepte Béyjing , u terepte Budapésht, Sofiye, Warshawa sheherliride tor hasil qilghan hetta Ukrainiye, Bélorusiyining shundaqla Romaniyining bostanliqliri we sazliqlirida Uyghurlarning izliri qalghan idi emesmu?

Biraytin bich dep atilidighan bu rayon Niyorkning jenubiy qisimigha jaylashqan bolup, asasen dégüdek Rusiye köchmenliridin terkip tapqan. Shunga bu yerde Rus tili hökümran til idi. Shunga Amérikiliqlar chaqchaq teriqiside bu yerni” Amérikining Moskwa si” depmu atishidiken.Heqiqeten bu yerdiki hayat obrazi Moskwadikidin anche perq qilmaytti, shuning üchünmikin belki, bu yerde yürüp hergizmu özümni Amérikigha kelgendek hés qilmidim.
Biraytin Bich dégen bu jay toghrisida Moskwadiki waqtimdila köp anglighan, gézitlerdin oqughan idim. Rusiyidiki gézitlarda hetta bezi kino-filimliride Rus qara qollar guruppilirining Biraytin Bichtimu makan tutqanliqliri heqqide söz bolghanliqi, wehshilikte dangqi chiqqan Rus qara qollirining Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin uwisi chuwulghan heridek Yawropa sheherlirige hetta Amérikigha bésip kirip, bu jaylardiki qara qollar guruhi bilen put tépiship, tirkiship , bazar talashqanliqi heqqide söz bolghanliqi ésimde.
Biraytin Bich rayoni ikkinchi dunya urushidin kéyin, Yawropadiki urush esirliri lagérliridiki Ruslar, Ukrainlar, Yehudiylar we bashqa Rus tilliq Sowét ittipaqi kishiliri Stalinning bihude jazalishidin qorqup Sowét ittipaqigha qaytmastin, Amérikigha kelgende shekillengen we güllinishke yüzlengen jay idi. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin erkin chetke chiqish yolgha qoyulghanda Ruslar türkümlep Amérikigha keldi. Bularning köpchiliki mezkur rayon’gha orunlashqan shuning bilen bu rayonning Rus nopusi téximu köpeygen idi. Elwette , bu nopus ichide her tebiqe ademliri bar idi.

90-yillarning bashlirida Moskwaliqlar ichide Amérikigha telpünüsh, Amérikigha qiziqish hetta kétish dolquni qozghalghan bolup, Sowét ittipaqining axirqi mezgilliride Rus yashliridiki Gorbachévning islahatining netijisi téximu ulghaytqan gherblishish dolquni ularning Amérikigha bolghan qiziqishini kücheytken bolsa, 70 yilliq qizil bayraqning Krémil üstidin chüshürilishi bilen bu dolqun téximu mewj urdi. Amérika dolliri Rusiyining bazar igilikide mutleq üstünlükni igilidi, turaqsiz Rus rubliliri kishilerning ishenchisini yoqatqanliqidin her qandaq addiy bir kishimu rubliyning ornigha dollar saqlashning qimmetlikrek ikenlikini chüshen’gen idi. Ruslarning öz paranglirida Amérika témisida sözleshkenlikini pat-pat anglap turattim. Mesilen méning bir sawaqdishim bolup, u ottura Rusiyidiki sanaet shehiri Pérmidin kelgen idi. Pizikichi bu rus yigit her küni Amérikigha kétish heqqidila sözlep yüretti hetta “Amérikidiki bir taksi shopurining küni bizning bu yerdiki nechche proféssorning künidin yaxshi, men Amérikigha bérip taksi heydeymen, ilim-pen’ge köngül bölidighan Sowét ittipaqi yimirildi, hazirqi Rusiyide alimlargha emes belki, sodigerlerge, banditlargha hayatliq yoli bar” deytti.
(dawami bar)

****************************

Doktor Nabijan Tursunning Yéqindin Buyanqi Ilmiy-ijadiy Paaliyetliri Heqqide

Tarix penliri doktori, Uyghur we Ottura Asiya siyasiy hem medeniyet tarixiy mesililiri tetqiqatchisi, edib Nabijan Tursunning “Moskwa Xiyalliri” namliq chong hejimlik edebiy xatiriliridin kéyinki “ Aq Saray Xiyalliri” namliq yéngi edebiy xatirisining deslepki nusxisi tamamlandi.

Doktor Nabijan Tursunning yéngi esiri “Aq Saray Xiyalliri”da uning Amérikigha kelgendin kéyinki körgen –bilgenliri, anglighanliri shuningdek hés qilghanliri hem uning Uyghur siyasiy-ijtimaiy-iqtisadiy we medeniyiti heqqidiki tepekkürliri hem köz qarashliri ekis ettürilidu.

Aptor esiride, öz hayatida uchratqan hem hemsöhbette bolghan türlük sewiye we salahiyettiki kishilerning özige xas bolghan simalirini hemde ularning oy pikirlirini öz pétiche teswirleshke ehmiyet bergen. Shuning bilen bir waqitta yene bediiy wasitiler hem özige xas uslup qollunush arqiliq, özining milletning ötmüshi bilen bügüni we kélichiki heqqide tepekkürlirini esiride orun alghan réyal shexslerning tepekkürliri bilen organik birleshtürüshke tirishidu.

Aptorning “Moskwa Xiyalliri” namliq chong hejimlik esiri, 1995-1998-yillirighiche bolghan ariliqta Uyghur élidiki “Tengri Tagh”, “ Shinjang medeniyiti”, “Bostan”, “Teqdirdashlar” qatarliq jornallarda tekrar élan qilin’ghan hemde xelq ichide toplam süpitide tarqitilip, keng oqurmenlerning zor qiziqishini qozghighan idi. Uning ilmiy-ijadiy paaliyetliri ilgiri kéyin “Urümchi Kechlik Géziti”, “Shinjang Ishchilar Géziti”, “Tengritagh jurnili”, “Asiya Kindiki”, “Uyghur Awazi” ( Qazaqistan), “Yéngi Hayat” géziti (Qazaqistan), “Qirghiz Tughi” (Bishkek), “Pionér” ( Amérika) hemde Urümchi téléviziyisi we bir qisim tor betler teripidin shuningdek “Bizning doktorlirimiz” namliq kitabta tonushturulghan idi.

Doktor Nabijan Tursunning yéngi esiri “ Aq Saray Xiyalliri” ni emeliyette eshu “Moskwa Xiyalliri” ning dawami dep éytishqimu bolidu.

Biz oqurmenlerning telipi we éhtiyajini nezerde tutup, aptorning bu esirini böleklerge bölüp tonushturmaqchimiz.

Nabijan Tursun 1990-yilidin 1996-yilighiche sabiq Sowét Ittipaqi Penler Akadémiyisi ( 1992-yilidin kéyin Rosiye Penler Akadémiyisi dep özgertilgen) ning Sherqshunasliq tetqiqat inistitutida Ottura Asia-Uyghur tarixi boyiche oqup, doktorluq unwanigha sazawer bolghan.

Ilgiri kéyin, Shinjang Uniwérsitétida, Moskwa Sherq Tilliri Inistitutida ders bergen hemde ilmiy tetqiqatlar bilen shughullan’ghan. 2001-yilidin étibaren Améridiki Jons Hopkins uniwérsitétining Ottura Asiya-Kawkaziye tetqiqat inistituti teripidin tüzülgen gherb dunyasi boyiche tunji hem eng chong Uyghur tetqiqat qurulushi terkibide bashqa 17 neper Amérika alimliri bilen birlikte ishlep, özige teqsim qilinghan tetqiqat wezipisini muweppeqeyetlik orunlighan. U “ 1912-yilidin 1949-yilighiche bolghan siyasiy tarix we kontrolluq istiratégiyisi” we “ 20-esir Uyghur milliy tarixshunasliqining shekillinishiwe nuqtinezerliri” shuningdek “ Ottura Yawro-Asiyadiki Uyghur diasporisi” namliq mexsus tetqiqatlirini orunlighan.

2004-yili Nabijan Tursunni öz ichige alghan 18 Amérikiliq Uyghurshunasning birleshme ilmiy emgigi “ Shinjang; Junggodiki Musulmanlar chégra zémini” dégen nam astida Ottura Asiya –Kawkaziye Tetqiqat Inistitotining bashliqi, ataqliq alim Fred Starning bash muherrirlikide Newyorktiki M.E.Sharpe neshiriyati teripidin neshir qilin`ghan. Bu kitaptiki ikki bap Nabijan Tursun bilen ataqliq Uyghurshunaslardin James Milliward hem Gardner Bovingdonning birleshme qelimige mensuptur.

Mezkur kitab hazir gherb dunyasidiki Uyghur éli we Uyghurlar heqqide eng toluq we köp melumat béridighan nopuzluq eser bolup hésablinidu.

Doktor Nabijan Tursun buningdin bashqa yene u yéqinqi yillardin buyan Sherqiy Oklaxoma uniwérsitéti, Indiana Uniwérsitéti, Chet’el inistituti, Oklaxoma dölet uniwérsitéti we Sherq- Gherb merkizi, Ottura Asiya-Kawkaziye Tetqiqat inistituti qatarliq her qaysi uniwérsitétlar we tetqiqat orunlirida ötküzülgen bir qanche qétimliq ilmiy muhakime yighinlirigha ishtirak qilip, Uyghur siyasiy tarixiy mesiliri hem Uyghur milletperwerliki mesililiri heqqide doklat qilghandin sirt yene Amérikidiki eng chong siyaset tetqiqat orunliridin biri “ Sherq-Gherb Merkizi “ning mexsus tetqiqat layihisige qatniship, “ Uyghur milletperwerlikining shekillinish” dégen témida ilmiy tetqiqat maqalisini püttürgen. Bu eser mezkur tetqiqat orni teripidin mexsus kitabche qilip neshir qilinish aldida turidu.

Aptorning ilgiri kéyin neshir qilinghan kitabliri we chong hejimlik eserliri

· 1. Xitay Tarixshunasliqida Uyghurlarning etnogénizi mesililiri. Rosiye penler akadémiyisi sherqshunasliq inistituti teripidin neshir qilinghan. 1997-yili,Moskwa (Rusche)

· 2. Uyghur siyasiy tarixiy mesililiri . Rusiye Penler Akadémyisi Sherqshunasliq Inistituti teripidin neshir qilinghan. 1998-yili. Moskwa (Rusche neshri)

· 3. Uyghur Poiziyisi ( Uyghur shairlirining tallanma shéirlirining Rusche terjimiliri toplimi). Bishkek, 2002-yili.

· 4.1884-yilidin 1978-yilighiche bolghan tarix we kontrolluq istératégiyisi-( Jamés Milliward bilen birge)- Shinjang; Junggodiki Musulmanlar chégra zémini”. 2002-yili, Niyork.(éngilizche)

· 5.Tarixiy nuqtinezerler kürishi ; ( Gardner Bovingdon bilen birge) -Shinjang; Junggodiki Musulmanlar chégra zémini”. 2002-yili, Niyork.(éngilizche)

· 6.Uyghur milliy kimliki we Milletpewerlikining Shekillinishi- Sherq-Gherb Tetqiqat Merkizining Washing’ton shöbisi, 2005-yili chiqish aldida.( éngilizche)

· 7. 20-esir Uyghur edebiyatining Tetqiqat Programmiliri- Uyghur Poiziyisi namliq toplamgha kirgüzülgen maqale. ( Rusche) 2002-yili.

· 8.Qaraxanilar sulalisini qurghuchi etnik terkib mesilisi – Yéngi Hayat géziti, Qazaqistan.

Bulardin bashqa yene aptorning 100 parchige yéqin her xil mezmundiki maqaliliri Uyghur, Qirghiz, özbék, Rus, Engiliz tillirida neshir qilinghan.