Aq Saray Xiyalliri

   (Edebiy xatire)

Dr. Nebijan Tursun

2. Bap. Aq Saray Aldidiki Yigha Awazi

Güllüktiki Söhbetler

Mana , xélidin béri Aq saray aldigha jaylashqan baghchidiki orunduqlarning biride Amérika Qoshma shitatliri prézidént ining turalghu jayi we xizmet idarisi hésablan’ghan Aq Saraygha qarap olturimen. Aq reng bilen bézelgen bu bina özining dunyagha meshhurluqi we ghayiwane heywitini hésabqa almighanda  addiy- sadda bolup, kishige héchqandaq sirliq, shübhilik shundaqla debdebilik tuyghu bermeytti. Aq Saray binasi xéli chong güzel baghcha ichige jaylashqan bolup, uning aldi teripi Washin’gton munari terepke qarap tursa , arqa teripi epchilghina yasalghan baghchigha yüzlinip turatti. Pütün sayahetchiler mana mushu teripige kélip Aq Saray menzirisini tamasha qilatti. Türlük paaliyetler mana mushu terepte bolatti. Binaning aldidiki güllük bilen oralghan fontandin her qachan marjandek sular etrapqa tekshi chéchilip kishige rahet béghishlaytt. Binaning etrapi qish -yaz kökirip turidighan yap- yéshil chimliq we derexliq bolup, Aq Saray texminen ikki métirigha yeqin t ömür réshatkilar bilen qorshalghan. Réshatkining ikki yan teripide prézidé nt qorosigha kiridighan derwaza jaylashqan bolup,. eng qiziqarliq yéri shuki qoruning aldida u yaqtin bu yaqqa méngip yürgen bir ikki saqchidin bashqa héchqandaq heywitini körsitip turidighan muhappizetchiler guruppisini körgili bolmaytti. Ademler tömür réshatkini tutushup,uning arashliridin Aqsarayni süretlerge tartishatti we süretlerge chüshishetti. Qoruning ichidimu saqchi yaki muhapizetchilerning qarisinimu körgili bolmaytti.

Aq saray bezi künlerde sayahetchiler üchün ochuq bolup, uning hemme bölümliri hetta prézidént ning turalghu öyigiche körüshke ruxset qilinatti.

Men hazirghiche mana mushundaq yuqiri derijilik dölet ademliri turidighan jaylarni xéli kördüm. Lekin, ularning héchqaysisi manga Aq Saraydek mundaq erkin tuyghu bermigen idi. Qisqisi bu yerde Jongnenxey aldidiki miltiqini mehkem tutup, kishining ténini shürkündürüsh qudritige ige közliridin nur chaqnitip, debdebilik turghan qarawullar , Moskwadiki Krémil sariyi aldida we Lénin mawzeliyining ishiki yenida köküch közlirini bir nuqtigha tikip qaturup qoyghan heykeldek turghan qizil qoghdighuchi soldatlarning éghir tiniqlirini emes eksiche, ademler topi arisida danlap yürgen kepterlerning gungurlashlirini sézisiz. Qizil meydan we bashqilardin ötmüshning qan hidliri purap tursa bu yerdin peqet poreklep échilghan renggareng güllerning xushbuy puraqliri dimaqliringizgha urulup, sizni güzel xiyallar dunyasigha gherq qilidu.

Anche chong we igiz bolmighan bu bina 18-esirde qurulghan bolup, taki hazirghiche Amérika Qoshma Shtatlirining prézidéntlirining turalghu we xizmet orni süpitide ishlitilip kelmekte . Amérika we dunya tarixidiki eng meshhur siyasiyonlar Washington, Linkolin, Ruzwelit,Tromen, Kennedy, Nikson, Regan, ata-bala Bush , Klinton we bashqilar mezkur addiy -sadda sarayda olturup, Amérikining we dunyaning teqdirini öz qollirida tutqan idi hem tutmaqta. Qudretlik  tépishmaq lar bilen tolghan bu orda gerche ötmüshtiki meshhur impératorlarning orda-qesirliridek heywetlik we ajayip -gharayip bolmisimu, lékin uning ichide insaniyetni menggu untulmas xatiriler bilen teminligen, dunyawi siyasi hadisilerning layihilirini tüzülgen. Uning ichidiki her bir gilemliride köpligen meshhur siyasi erbablarning  izliri qalghan idi. Bu sarayning dunyani lerzige salalaydighan qudretke ige ikenligini belki bilmeydighan adem bolmisa kérek?!. D émek kimki bu binaning sirtqi körünüshige qarapla uni kemsitish yaki uning qudritini towen chaghlash tuyghusida bolidiken u choqum zor xataliq sadir qilghanliqini hés qilmay qalmaydu! Uninggha xiris qilghan, uni kemsindürüsh niyetliride bolghan qanchilighan uning reqipliri özliri yer bilen yeksan bolup, uning aldida yüzliri qizarghan halda bash égishke mejbur bolghanliqi hemmige ayan. Bu saray gah bichariler ning qoghdighuchi qorghini supitide meydangha chiqsa , gah telwilikni jazalighuchi, mushtumzor mustebitlerni edeplep, dunya tengpungliqini tengshigüchi adalet igisi bolupmu meydangha chiqidu.

Men Washington shehride turghan künlerde her küni sheher merkizini aylinip, mezkur Aq Sarayning aldidiki baghchigha kélip olturup, xiyal déngizigha gherq bolattim. Baghchining otturisigha Jéksonning atqa minip turghan heykili ornitilghan, uning töt teripide tot dane zembirek betlen’gen halda qoyulghan.

Men her qétim baghchigha kirginimde heykelge yéqinraq yerdiki orunduqlarning biride Aq saraygha qarap, hasa tayiqigha tayan'ghan halda olturghan bir bowaygha közüm chüshetti. Bowayning qara közliridin uning tügimes oylargha gherq bolghanliqini sezgen idim.

Pah! Bügün eshu boway daim olturidighan orunduqta beshigha badam doppa kiygen yene bir bowayni kördüm. Men hayajinimni basalmay, téz- téz qedem bilen bowayning y énigha bardim hem birdinla bu bowayning bashqa kishi bolmastin belki nechche waqittin buyan méning diqqitimni özige jelip qilghan héliqi bowayning özi ikenligini kördüm. Ah! eslide bu Uyghur boway ikenghu?! Démek könglüm tuyup, uninggha shunche k öp qarighum kelgen iken-de?, "aldi bilen köngül tonuydu" dégen atilar sözi neqeder toghra éytilghan -he?!

"Essalamueleykum bowa!"-Dédim men hayajan bilen bowaygha.

Boway endikip, manga qaridi we heyranliq arilash shatliq nurliri chaqnap turghan közliri bilen bir haza manga sinchilap tikildi hem "Weeleykum essalam balam!"-dédi titrek awazda---“Uyghur balisimu sen? Oghlum”-dep soridi u.

---Shundaq,--dédim men bowayni quchaqlap,

Bowayning közliri xireliship, birdinla marjandek köz yashliri tökülüshke bashlidi. U méni birdem quchaqlap, ün-tinsiz turdi. Démek, boway nahayiti hayajanlanghan idi. Axiri ingrighan awazi bilen "Ah! xuda, ulugh xudayim méni Uyghurumni körüshke axiri nésip qildi!" dédi.

Biz köp mungdashtuq. Boway özining qandaq qilip Amérikigha kélip qalghinini sözlep berdi. U, éghir uh tartip, bir haza süküt ichide közini bir nuqtigha tikip turghandin kéyin, eslimisini bashlidi. Uning éytishiche, U Qeshqerlik bolup, ösmürlük waqtida dadisi bilen birge Enjan'gha chiqip tirikchilik qilghan iken. 20-esirning bashlirida Enjan Uyghurlarning Ottura Asiya we Ottura
Sherq shundaqla Yawropaning her qaysi jaylirigha tarilishining birinchi békiti bolup, her yili yaz aylirida Sherqiy Türkistanning her qaysi jayliri bolupmu, Qeshqerdin köpligen musapirlar tirikchilik yoli izdep, mezkur sheherge kélip toplashqan we kéyin terep-terepke tarqilip türlük kesipler bilen shughullan’ghan .Ularning ichide tijaretchilermu, kasiplarmu, dehqanlarmu bar id. Ularning mutleq köp qismi öz yurtlirida tirikchilik qilishtin mehrum bolghan kembegheller hésablinatt. Qatmu -qat zulum, milliy kemsitishler we basturushlar ularni öz tupraqlirini tashlap bashqa yurtlardin hayatliq yolini izdeshke mejbur qilghan idi. 30-yilliridin bashlap mezkur musapirlar Sowet kommunist  hökümiti teripidin türlük bésimlargha duch kélishke bashlidi. Bolupmu, 1933-yilidiki we 1937-yilidiki Uyghur xelq qozghilangliri Moskwaning yardimi bilen basturulghandin kéyin, Sowét hökümiti ottura Asiya jumhuriyetliridiki Uyghur musapirlirinimu militarist Shéng Shiseyge masliship tutqun qilip, türküm-türkümlep
poyizlargha bésip, Sibiriye ormanlirigha heydep bérip, éghir mejburiy emgeklerge saldi. Bularning mutleq köpchiliki Sibiriye ormanlirida chirip tügigen idi. Uyghurlar ichidin yétiship chiqqan ziyaliylarni bolsa türküm-türkümlep türmilerge tashlidi we öltürdi. Qisqisi men Uyghur dégen herqandaq kishi Stalinning wehshiyane jazasidin bosh qalmidi. Köpligen kishiler özini Uyghur déyishtin qorqup, millitini Özbék yaki "Kashgarlik" dep atiwélishqa mejbur bolghan idi. Bu waqitta Shéng shisey Sherqiy Türkistandimu ene shundaq qirghin qilishni bashlap, qisqighina waqit ichide bir qanche yüz ming ademning jénigha zamin boldi. Chégrining ikki teripidiki Uyghur xelqi éytip-tügetküsiz azap-oqubetlerge giriptar boldi.

Melumatlargha qarighanda 1937-yilide bir Tashkent shehiridinla 3700 din artuq Uyghur tutqun qilinip, ularning mutleq köpchiliki öltürülgen. Bularning ichide Uyghurlarning ataqliq alimliri, yazghuchi-shairliri we bashqilarmu bar idi. Ene shularning ichide Uyghurlarning tunji proféssorliri, yeni Tashkent Ottura Asiya uniwérsitétining oqutquchiliridin Burhan Qasimop, Abdulhey Muhemmedi qatarliqlarmu orun alghan. Bular,1934-1937-yillirida Sherqiy Türkistandin Tashkentke kélip bilim alghan ikki türküm Uyghur oqughuchilirining ustazliri bolghan idi.

1920-1930-yillarda Uyghurlarning zamaniwi maarip bilen terbiyilinish ehwali bashqa Ottura Asiya xelqlirige nisbeten yuqiriraq bolup, Uyghurlar ichidin köpligen ataqliq siyasiy erbablar, ziyaliylar, alimlar ,doxturlar, agronomlar we bashqilar yétiship chiqqan idi.

1923-yilidin kéyinki bir qanche yil ichidila 500 din artuq Uyghur yash Moskwa, Tashkent, Baku qatarliq sheherlerdiki aliy mekteplerge ewetilgen bolup, ene shundaq nisbet taki 1937-yillirighiche dawamlashti. Mundaq mumkinchilik Uyghurlarning ilghar zamaniwi millet bolup ösüp yétilishige shuningdek ularning öz azadliqini, erkinlikini qolgha keltürüp, öz teqdirini özliri belgilesh hoquqigha ériship, musteqil dölet bolushqa intilishtek siyasiy éngining küchiyishi ni ilgiri sürdi.

Ene shu mezgilde Endijan, Tashkent, Almuta qatarliq jaylarda Uyghur milletperwerlirining türlük teshkilatliri meydan’gha kelgen bolup, öz wetinidiki Yang-Jin hökümranliqini yoqitip, özlirining milliy jumhuriyitini qurushqa teyyarliq qilghan idi. Epsuski, Uyghurlarning bu ghayisi we arzusi Moskwaning menpetlirige uyghun kelmigenliki üchün, Stalin jallatliri Uyghurlarning menpeetlirini qurban qilish bedilige uni özining junggo siyasiti üchün oyunchuq qildi. U, Shéng shisey bilen hemkarlishish arqiliq bir tereptin, Sherqiy Türkistandiki qozghilanglarni we Sabit Damollam bashchiliqida qurulghan sherqiy Türkistan islam jumhuriyitini tunjuqtursa, yene bir tereptin Ottura Asiyada mewjut barliq Uyghur heriketlirini shuningdek Uyghur milletperwerlik idiyisidiki ziyaliylarni teqip qildi. Emeliyette, 1937-yilidiki tazilash Sowét we Sherqiy Türkistanda tengla élip bérilghan bolup, chégrining ikki teripidiki Uyghurlargha artilghan atalmish jinayetler oxshash bolup, bular ” Panturkist, “Pan islamist”, “Trotsikichi”, ”Xelq düshmini”,”Milletchi”,”Jahan’girlarning ghalchisi we ishpiyoni” we bashqilar idi.

Ene shu Moskwaning uyushturishi astida aldi bilen Ottura Asiyadiki qérindash Türkiy xelqlerning millet teweliki sün’iy usulda ayrildi. Arqidinla ulargha ayrim tewelik bölüp bérilip, Türk milletperwerlikining ornigha ayrim milletperwerlik idiyiliri dessitildi. Ene shu oyunlarning biri “Taranch-Qeshqerlik” jidili bolup, bir mezgil Taranchilar ayrim, qeshqerlikler ayrim millet deydighan pikirlar yamrap, Ottura Asiya Uyghurlirining bu ikki guruppisi bir yerde olturmaydighan, bir-birige qiz bérishni xalimaydighan özara düshmenlik ewji aldi. Hetta, Taranchilardin kélip chiqqan Uyghur ziyaliyliri bilen Qeshqerliklerdin kélip chiqqan Uyghur ziyaliyliri bir-birini qattiq söküshüp, Uyghur tilining ortaq edebiy tilini békitishte 20 yilgha yéqin waqit talashti. Perghane wadisidiki Uyghurlar Sabirjan Shakirjanop bashchiliqida Qeshqer dialéktini Uyghur edebiy tili qilimiz dése, Ili wadisidin köchüp chiqqan Uyghurlarning ziyaliyliridin Latip Ensari qatarliqlar Taranchi shiwisini edebiy til qilimiz dédi. Bu küreshke 1933-yili Stalin teripidin Sherqiy Türkistangha ewetilip, bir mezgil Qeshqerde saqchi bashliqi bolghan, 1937-yili Memtili Tewpiq qatarliq 300 din artuq Uyghur ziyaliysini Qeshqer türmisige ot qoyup köydürüp öltürüsh pajiesining jawabkarliridin biri hésablan’ghan Qadir Hajimu qatnashqan . U, 1928-yilighiche “qutulush”gézitining bashliqliq wezipisini ötigen idi. Qutulush géziti Qeshqer shiwisini asas qilghan bolup, Qadir haji “qeshqerlik ayrim millet”dégen idiyining eng küchlük terghibatchisi idi. U Qutulush gézitide maqale yézip, Taranchilar bilen Qeshqerliklerning ikki milletke tewe bolush idiyisini terghip qilghan.Ular Ili shiwisidiki derslik kitablirini balilirigha oqutmaydighanliqini, chünki, Qeshqerliklerning Taranchilarning tilini chüshenmeydighanliqini, buninggha qarighanda Tatarlarning tilini yaxshiraq chüshinidighanliqini sherhleshke, delilleshke köp tirishqan idi. Bu idiyige Uyghurlarning tonulghan siyasiy erbabi Abdulla Rozibaqiyév qetiy qarshi chiqqan bolup, u Qadir hajichilarni tenqid qilip,” Qeshqerlik-Taranchi dégenlerning hemmisining süniy usulda peyda qilin’ghan namlar ikenlikini, uning hergizmu ikki milletke wekillik qilalmaydighanliqini, ularning hemmisining emeliyette Sherqiy Türkistandin chiqqan bir Uyghur millitining ikki guruppisi ikenlikini körsetken. Emma, Qadir haji buning bilen toxtap qalmay, Uyghurlarning öz ichidiki ziddiyetni özliri kéliship hel qilghanning ornigha, yatlarning qoli bilen öz reqiblirini jazalash taktikisi qollunup, Abdulla Rozibaqiyév üstidin Bolshéviklar partiyisining yuqiri organlirigha erzi qilip, uninggha “pan turkist, pan islamist, Enwer Pashaning gumashtisi” dégendek atalmish jinayetlerni artip, Moskwaning jazalashini telep qilghan.Biraq,Qeshqerlik ayrim millet, Taranchi ayrim millet dégüchilerni yarashturup, bir pütün Uyghur milliy idiyisining himayichisi hésablan’ghan Abdulla Rozibaqiyév üstidin qilin’ghan erz tekshürülüp, axiri uning gunahsizliqi élan qilindi. Emeliyette Abdulla Rozibaqiyév bashtin axiri Moskwadin Uyghurlarningmu jumhuriyetlik hoquq salahiyitige erishishi we öz élide milliy jumhuriyet qurush hoquqini telep qilghan idi.1937-yili Stalin hökümiti uni ölümge buyrighanda, uninggha artilghan atalmish jinayet” pantürkist” we “ Trotsikichi”,” Milletchi”we bashqilar bolghan. Qadir Haji bolsa, Stalin teripidin ertiwalinip, Shéng shiseyge yardemchilikke ewetilgen. Uning qoli öz yurtidiki minglighan öz qérindashlirining qanlirini bilen boyalghan.

1937-yiligha kelgende bu jideller asasi jehettin axirlashqan bolsimu, biraq Shén shisey Sherqiy Türkistanda Taranchi –Uyghur kürishini dawamlashturup, Taranchi millitini yasap chiqip, uni Uyghurlardin ayriwetken idi. Biraq, 1937-1938-yilliri u terepte Stalin , bu terepte Shéng shisey meyli taranchi idiyisining himayichiliri bolsun we yaki Qeshqerlik idiyisi yaki omumiy Uyghur idiyisi bolsun, we yaki omumiy Türk idiyisi bolsun beribir hemme Uyghurlarni qara qoyuq jazalidi.Qisqisi,20-esirning bashlirida ene shu her xil idiyidiki Uyghurlar Burunraq ittipaqliship, bir idiye astida öz hoquqlirini qolgha élish üchün tirishmay, uning ornigha özara ittipaqsizliq we düshmenlik qilip, axirida özlirining ortaq düshmenliri teripidin birdek gumran qiliwétilishtek pajielik ortaq teqdirge duchar boldi. Düshmenning rehimsiz qara qolliri chégrining her ikkila teripidiki Uyghurlarni bextsizliklerge duchar qildi. Bu qanliq qollar astida Ottura Asiyadiki tunji kommunistlardin hésablan’ghan shuningdek Ottura Asiya jumhuriyetliride yuqiri rehbiri xizmetlerni qilghan kishilerdin Abdulla Rozibaqiyév, Qazaqistan Aliy sowéti Milletler bölümining bashliqi Osman Eliyév, Türkistan kom partiyisi milliy ishlar bölüm bashliqi Abdughoppur Qurbanop, Almuta oblastliq maarip idarisining bashliqi Ismahil Tahirop, qizil armiye Uyghur polkining qomandani Muzepper Yarullabékop we bashqa minglighan erbablar étip tashlandi.Ularning kommunizmgha we özliri eza bolghan kommunistlar partiyisige qanchilik sadiq bolushidin qetiy nezer, beribir ular Stalinning jazasidin xali bolalmidi.

Chégrining bu teripide bolsa, Sabit damollam, Xoja Niyaz hajim qatarliq 30-yillardiki milliy azadliq qozghilanglirining her derijilik rehberliri we minglighan qatnashquchiliri Stalin-Shéng shisey ish birlik astida öltürüldi. Omumen, Uyghur nedila bolsun, qaysi idiyige mensup bolsun, uning teqdiri peqet birla yeni tragédiye bilenla xolasilandi.

Qisqa qilip éytqanda bu chaghdiki weziyet Uyghurgha qarshi, Uyghurni yoqitish bolup, Uyghurlarning ikki teripige jaylashqan mezkur rezil düshmenliri hemkarlishiwélip, bu milletning dunyawi azadliq éqimigha maslishi ,uningdin paydilinip, öz azadliqini temin étishtin cheklidi. Eshundaq sewebler tüpeylidin Uyghur bolush tolimu qiyin we xeterlik bolup qalghan idi. Uyghurlargha qaritilghan bu xil bésim tüpeylidin, köpligen Uyghurlar Sowet grazdanliqini qobul qilip, pasportining milliti dégen yérige "Kashgarlik" dep,Yene köpligen Uyghurlar bolsa, millitini özbék we bashqa millet qilip yazduriwalghan iken. Bu dewrde mewjut bolghan Endijan shehiridiki Uyghur téxnikom, otura –bashlan’ghuch mektepliri, Uyghur tiyatiri, Tashkent, Bishkektiki Uyghurche gézitlar we neshiriyatlarning bir qisimi taqiwétilgen. Netijide 20 yilgha yéqin güllep yashinighan Uyghur medeniyiti birdinla tunjuqturulghan.Hetta 1930-yillarda Ottura Asiya Uyghurliri bashlan’ghuch maaripini omumlashturup bolush bilen bashqa qérindash xelqlerge ülge tiklep bergen idi.

Boway hékayisini toxtitip, " Sen tarixchi bolghandikin belki, bu weqelerni bilishing mumkin oghlum, lékin yene eslep qoyghanning ziyini yoq, méningche tarixni untush jinayettur halas!" dédi we chirayigha azraq külke yügürtüp, öz hékayisini dawam ettürdi:

1937-1938-yilliri uning dadisi bashqa köpligen qérindashlirining tuyuqsiz tutqun qilinip, ziyankeshlikke uchrawatqanliqini körgendin kéyin ,bir küni bu aqiwetning ularghimu kélidighanliqini perez qilip, derhal bashqa 10 nechche yétimchi bilen Endijandin poyizgha olturup, Moskwagha qéchip kélip, bir zawutta ishchi boluptu. Uning dadisi meripetperwer adem bolghachqa uni Moskwadiki mekteplerning birige bériptu, Ottura mektepni püttürgen yili urush partlap, dadisi we bashqa uning hemrahliri aldinqi sepke ewetilip, bir yildin kéyin, ularning hemmisining ölgenliki toghrisida xewer keptu hemde umu aldinqi sepke atlanduruluptu. U ikki yil qan kéchip jeng qilip, Yawropa jeng meydanlirining biride Gérmaniye armiyisige esirge chüshüp, urush esirliri lagérlirining biride éghir künlerni ő?tkzüptu.1945-yili Amérika armiyisi teripidin bu lagér azad qilin'ghanda, u erkinlikke érishken iken. Urush axirlashqandin kéyin, u Sowet Ittipaqigha qaytishqa jur`et qilalmighan. Chünki u Sowet Ittipaqigha qayitsa, Stalin teripidin"Weten xaini" dégendek jinayetler bilen étip tashlinishi mumkin idi. U, bir mehel Gérmaniyide turghandin keyin, özi tughulghan yurtini eslep, Hindistan arqiliq, weten’ge qaytip kelgen ,u dadisidin anglighan adres boyiche öz mehellisini izdep tapqan iken .Epsuski u yurtida qalghan anisini körelmigen .Anisi alla burun alemdin ötken iken. U öz ana yurtida qélip, natiwan xelqi üchün birer yaxshi ishlarni qilish niyitide yürgende, uning arqisigha chüshken paylaqchilar uning üstidin her xil betnamlarni toqup, uninggha ziyankeshlik qilishqa urun’ghan. Netijide u teqip astigha élin’ghan iken. Shuning bilen u béshidin ötküzgen hayat musapirliridin toplighan tejribiliri boyiche wetenning weziyitini tehlil qilip, ana wetenni terk étish qararigha kelgen hemde mingbir japada chet`elge chiqip ketken we Amerika hökümütining musapirlargha bash panah bolush siyasitige asasen Amérkigha k élip, olturaqliship qalghan iken shuning bilen uni wetensizlik we musapirliq hayati dadisidin uninggha miras bolup qalghan iken.

--Bilemsen oghlum --dédi , boway manga tikilip qarap,--Bu méning texminen 50 yildin k éyin qayta Uyghurni körüshüm.

Men Amérikigha kelgendin k éyin turmushum yaxshi ő?tti. Lkin birla nerse manga kemliki bilen herqachan méni azablaytti. U bolsimu ő? z qan qrindash xelqimdin tenha yashash! öz ana tilimda sizleshtin mehrum qélish! Kichik waqtimda dadam manga daim pul tépip Qeshqerge qaytip, anam bilen jem bolidighanliqini deytti. Epsus , dadamning bu arzusi emelge ashmidi. Menmu anamni bir ömür körelmidim. Kichik waqtimda anamning tonurgha nan yaqqan waqtida manga ayrim bir ikki dane samsa yéqip yigüzgen, péshanisidiki terlirini sürtüp, illiq külgen, mangliyimni söyüp, burnumni yénik noqup ekiletken haliti köz aldimdin héchqachan ketmeydu. Bu künler manga ghuwa bir chüshtek bilinidu. Ishikimiz aldida östeng éqip turatti. östengning süyi daim lay aqatti .Biz herküni chömülüp oynayttuq. Zaghra nanlirimizni östengning béshigha tashlap, éqip aldimizgha kelgendin kéyin süzüp yeyttuq. Düm yétiwélip su ichsek anam daim "undaq qilma ichingge qurut kirip kétidu” dep qorqutatti. Mehellimizdiki yol boylirida nan jigdiliri piship ,tökülüp kétetti. Bezi künlerde yeydighan’gha nan yoq shu jigdilerni yeyttuq. Dadam étiz ishidin bashqa aylap, sirtqa chiqip k étip ishlep , harghin qaytip kéletti. Anamdin sorisam dadang hashagha barmisa biz ach qalimiz deytti. K éyin yurtimizda kün élish bek qiyin bolghandin k éyin dadam anam bilen meslihetliship , méni Endijan’gha birge élip bérip, pul téip kélish qararigha kéliptu. Shuning bilen bir yaz éyida biz u yerge kélip qalghan iduq.

--Shu öz yurtimizgha ketkingiz barmu?--dep soridim men bowaydin. --Némishke ketkim bolmisun oghlum?! --dédi boway keskin teleppuzda,--Shu özüm tughulghan yurtqa bek ketkim bar. Bu öy méningdin héchqachan néri ketken emes! Méning shu yerning tupriqigha kömülüsh, rohim bolsimu anamni körse, anam bilen birge yürse deydighan oyum bar. Men kéyinki waqitlarda ana yurtumgha bérip kélishni niyet qilghan bolsammu, lékin u yerde héch bir tughqanlirimning bar yoqliqini bilmeydighanliqimni oylap, könglüm biaram boldi. Belki tughqanlirimmu bardu?!
Hesh-pesh dégüche 80 kirip qaldim. Putta maghdurning tayini yoq, uning üstige özüm késelchan bolup qaldim. Yürikim herqachan échinish, musapirliq, tenhaliq tuyghusi bilen örtünidu.

--Héchqisi yoq bowa , hazirmu kéchikmeysiz, hélihem weten’ge barsingizmu bolidu. Men sizning yurtingizdin tughqanliringizni tépiship bérey, belki köpligen qan qérindashliringiz bardu?! Ular sizni körse nahayiti xosh bolishi tebii--dédim men bowayning könglini yasap.

--Rehmet oghlum , méningche bumu allaning méni jazalishi bolsa kérek?!. Mundaq musapirchiliq kochisigha chiqqan bolupmu, mendek öz anisini , öz uruq tughqan qan- qérindashlirini, öz kindik qéni tökülgen muqeddes tupriqini tashlap, uni körelmey ötken Uyghurlar nahayiti köp bolsa kérek ?!.Men buninggha ishinimen.

---Némige Allaning jazasi deysiz bowa?--dédim men teejjüp bilen,--Siz néme gunah qildingiz? Musapirliqqa özingiz sewebkar emeste?!

---Men özüm sewebkar!-dédi boway keskin rewishte---Ana wetenning qerzini ada qilmay, uning qerzini özümning menpeetidin töwen qoyghanliqim, wetenning néme ikenligini heqiqi chüshenmigenlikim, Uning üchün jan pida qilmay, uning hörmitini ayaq asti qilishqa yol qoyghanliqim, uning teqdiri we kélechiki üstide bash qaturmighanliqim, qisqisi issiq qanlirimni bashqilarning tupraqliri üchün töküp, öz kindik qénim tökülgen ana wetinimdiki yigha zarilerni anglimighanliqim üchün, mana mushundaq wetensizlikni talliwalghanliqim üchün alla méni jazalap, mushundaq bichariliq kochisigha tashliwetkenmikin dep oylap qalimen bezide, belki özini heqiqiy erkin we azad hésablap, öz öyining achquchini öz qolida tutqan ademler mendek natiwan bolmisa kérek?! Bu belki méningla emes, barliq milletdashlirimning ortaq héssiyatidu?

Men bowayning zerde bilen éytiwatqan sözlirining melum mentiqiliq asasqa ige ikenligini jezim qildim we:

---Shundaq,--dédim men bowayning sözini testiqlap,---Undaqta siz men dep sözlimey biz dep sözleng. Chünki siz éytqanlar qatarida men we bashqa köpligen ademler bar. Biz hemmimiz özimizni men Uyghur dep meydimizge mushtlap, jar salghinimiz bilen ,téxi weten aldidiki qerzimizni ada qilmiduq. Uyghur dégen namimizni aqlimiduq. Hemmimiz, meyli weten ichide yaki weten sirtida bolayli kindik qénimiz tökülgen tupraqlirimiz aldida  gunahkarlarmiz ! Tupraqlirimizning qerzini tölimigen qerzdarlarmiz! Men Uyghur dep yaqimizni birer qétim yirtip qoyghinimiz, yaki haraqni bolushi ghiche ichip, özimizche qaynap we héssiyatlinip yighlap qoyushlurimiz bizning
Uyghur ikenlikimizdin dérek bermeydu. Bir millet peqet uning nami bilenla emes belki emeliy siyasiy kimliki yeni uning seltenetini tiklep, teqdir enggüshtirini öz qolida tutqan-tutmighanliqi bilenla özini gewdilendüreleydu. Bizning réalliqlirimiz shuningdek réal mewjudiyitimizgha seweb boliwatqan özimizdiki yétersizliklerni oylighanda, uni hemmimiz teng tonup yétip, uni özgertishke teng atlan’ghand, biz bashqilarning bizning qedir qimmitimizni qilishigha erziymiz. élwette Allah hemmidin méhriban. Bu méhribanliqqa esla shek keltürmeymen. Biz shunchilik ajizmizki, Meyli ilimde kamaletke toshqan alimimiz bolsun we yaki xelq ümid  baghlighan emeldarlirimiz bolsun yaki eng ot yürek we jenggiwar hésaplinidighan yash aliy mektep oqughuchilirimiz bolsun yaki bashqilar bolsun hemmimizde hazirqi zamandiki erkin we azad, ilghar milletlerde mewjut bolghan xususiyetler yoq yaki takammullashmighan . Elwette chirayliq sözliyeliginimiz, kiyim kiyishlirimiz yaki sorunlarda gidiyip olturushlurimiz, ésil mashinalarni heydep, ésil öylerde yashishimiz, pullarni qeghezdek xejliyelishimiz erkin insanliq telipi kategoriyisige kirmeydu. Hür insanliq telipi tamamen bashqiche, hür insanliqning eng addiy birla ölchimi bar, U bolsimu sen kim dégen soalgha qiynalmay turup, milliy siyasiy kimlik hoquqingning öz qolungda ikenlikini éytalash xalas!

Biz shunchilik bicharimizki, hetta özimizning eshu tutiya tupraqlirimiz üchün jan bergen mertlirimizni, qehrimanlirimizni yad ételmeymiz, ularning qebrilirige gül qoyalmaymiz. Waqti kelse ular üstidin külümiz. Ularni untup kétishke her qachan teyyarmiz. Allah ata qilghan eqlimizni we jismimizni ishqa sélip, öz muqeddes tariximizni qézishqa, uning qanliq we shanliq izlirini izdep téishqa urunmaymiz. Héch bolmighanda hazirqi zaman Uyghur edebiyatining meshhur wekili, xelqimiz teripidin ali hörmetke sazawer bolghan alim we mutepekkür yazghuchi Abduréyim ötkürning bizlerge qilghan axirqi wesiyiti bolghan "öz tarixini bilmigen millet öz ata-anisining kimligini bilmigen baligha oxshash" dégen terbiyisini ésimizde tuttuqmu?! Merhum Abduréyim ötkür dégendek shu tariximizdiki bizler üchün yeni Uyghurluq namining heqiqiy menisini tiklesh yolida  qimmetlik janlirini qurban qilip, yulghun qizarghan dalilarda qebrisiz qalghan ni-ni mert oghlanlirimizning xelqimiz reqiplirining gélidin boghup turup, "Sen kim? Bu zémin yejüji-mejüjilerning xalisa boran chiqiridighan, xalisa quyun chiqiridighan, xalisa tertxane qilip, üstide usul oynaydighan we yaki qilichlirini pulanglitip, bigunah janlarni qiyip, ussuzliqini qandurup hozurlinidighan aramgahi emes! Bu bir natiwan emma aq köngül, héchkimge ziyini yoq, dostluqni, insanperwerlikni söyüdighan ademlerning öyi !" dégen xitablirini bilimizmu? Biz azghina waqit chiqirip, ötkür éytqan eshu karwanlarning héch kömülmes izlirini biz shularning newrisi yaki chewrisi dep izdep baqtuqmu? Qéni bizning Batur Tangriqut, Kul boyla, Kürshad we Sadir hem Nazugum rohi? Elwette, men héchkimni eyiblimekchi emesmen, belki millitimni eng söygenlikim üchün munu tepekkürlerni qiliwatimen, hür ejdad rohliri qisilmisun dewatimen, achchiq réalliq üstidin teng ghalip chiqip, parlaq kélechekni teng quchaqlayli, hemmimizning yürikimiz oxshash bolsun, külkimiz, yighilirimiz birdek bolsun, Ene shu chaghdila biz heqiqi biz bolalaymiz dewatimen. Bowa Shunga men sizning sözlüringizge qoshulimen.

---Toghra,--dédi--boway béshini lingshitip,--heqiqeten shundaq, men bu dunyagha yighlap tughulup, yighlap yashidim. Dadammu shundaq yighlap tughuldi we yighlap yashidi. Anglisam bowammu yighlap tughulup , yighlap yashaptiken we yighlap ölüptiken. Qisqisi bu hal Uyghur hayatining roshen xaraktérlik bir ipadisi bolup yéngi ewlatlargha miras qalghandek qilidu. Men bundaq miraslarni xalimaymen.Bizlerge eshu Batur tengriqut, Sultan Sutuqning xaraktéri miras qalghan bolsa bekmu yaxshi bolatti. Emma ishinimenki bu roh bizning qanlirimizda yenila mewjut. Lekin ,men bügünki kündiki Uyghurning külkisige ishenmeymen. Uyghurning herqandaq halettiki külkisining menbesi yenila azabliq nidalardin kelgen bolghachqa undaq külke bashqilardin mutleq perqliqqe ige! sün’iy külkilerdur! ösmürlikim yoqsuzluq bilen sergandanliq ichide ötti. Yashliqim bashqa xelqlerning azadliqi üchün bolghan jeng meydanlirida uning bedilige zindan we lagér larda ötti. Bashqilar üchün qanlirimni töktüm. Men bashqilar üchün qan töküwatqan waqtimda méning wetinimde méning xelqimning qénini bashqilar töküp uni qulluq zenjirige baghlawatatti. Dadammu ene shundaq bashqilar üchün öldi we bashqa nurghunlighan Uyghurlar shu Sowét éli üchün jénimizni teqdim qilghinimiz üchün haywan tebietlik Stalin Uyghur xelqini mehkumluq hanglirigha ittiriwetken idi. Bilemsen? Oghlum eshu Sowét-Gérman urushida Sowét ittipaqi térritoriyisi diki Uyghurlardin 200 minggha y éqin adem jeng meydanlirigha , arqa seplerdiki éghir emgeklerge ewtildi.Bularning yérimi dégüdek Rusiye we Yawropa jeng meydanlirida fashizimgha qarshi jenglerde öldi. Uyghurlar Asiyaning otturisidiki téxi öz erkinlikini qolgha alalmighan erksiz millet bolushi bilen Yawropa xelqining fashizimning kishenliridin azad bolushi üchün zor hesse qoshti hem bedel tölidi. Hetta nurghun Uyghur jengchiliri Sowet armiyisi terkiwide Junggoning sherqiy shimalini Yaponlardin azad qilish jenglirige qatniship, ularning namsiz qebriliri eshu jaylarda qaldi. Emma ularni eslep qoyidighan birer adem barmu tang bilmeyme. Ene shu chaghda Uyghur wetinidimu hörlük küreshlirini élip bérilip, Uyghur xelqi ikkinchi dunya urushi bilen meydangha kelgen mustemlikilerdin qutulup, öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini qolgha keltürüsh dolqunidin paydilinip, bashqa mustemlike we fashizimning tesiri astida qalghan xelqler bilen teng barawer azad bolushini arzu qilghan idi. Biraq, Eshu Stalinning soghisi süpitide bashqilarning baghlirida bul-bul sayridi emma, Uyghurlarning baghlirida qagha-quzghunlar ghaqildidi. Kichikkine Manas deryasining suliri pajielik Uyghur siyasiy teqdirini yazghan qara xetlik boyaqqa aylandi. Bu deryaning süyi qurup ketsimu we  Uyghur jughrapiyisidin öchürilsimu emma, Manas deryasi dégen bu nam Uyghur rohiyet qatlimigha chongqur singip kétip, Uyghur milliti bilen birge mewjut bolidighan rohiy jughrapiyige aylandi xalas. Anglisam, hazir Manas deryasi boyigha kelse xuddi bir top ademlerning ghezeblik we échinishliq towlighan awazi anglan’ghandek tuyularmish, Belki bu eshu Manas boyigha kömülgen eshu minggha yéqin arislan yigitlerning nidasidu? Belki bu ularning achchiq ghezepliri we yaki bolmisa mertlik nidaliridu?

Omumen Aq köngüllikni öz milliy xaraktérining eng yarqin ipadisi qilghan Uyghurlar haman mezkur xaraktéri bilen ziyan tartip keldi. Ene shu xaraktérining netijiside Uyghurlar sergerdanliq we bichariliq mukapatigha érishti. Menmu bu milletning bir ezasi bolush süpitim bilen bowamdin qalghan sersanliq we xaniweyranliqqa mirasxorluq qilip, qéqilip -soqulup yürüp axiri chet jaylarda hayatimni ötküzdüm. Meyli jeng meydanliri bolsun we yaki esirler lagéri bolsun we yaki Amérikidiki erkin hem maddiy jehettiki bayashat hayatim bolsun hemmiside men bir ömür Uyghur dégen milletni bashqilargha chüshendürüp bolalmay qiynaldim. Bir dostumning manga achchiq qilip éytqan sözi hazirghiche quliqim tüwide jaranglaydu . U manga "Undaq nami yoq, ismi xeritige chüshmigen millitingni özgertip, bashqa millet boliwalsang bolmidimu ?"dégen idi. Elwette mundaq doqlarni heli köp anglidim. Men uninggha "özüngningmu qulluq tarixingni unuttungmu? Esli senmu erksiz iding, kéyin erkin boldung emesmu?" démekchi boldumyu lékin, uning mendin hazir toluq erkin insan ikenligini ésimge keltürüp, peqet süküt qildim xalas. Ő?z yurtliridin ayrilip, kindik qni tökülgen tupraqlirining ishqida yürgen ademning chirayi qanche chirayliq we jelip qilarliq bolsimu, lékin u yenila set körünidu. Chünki heqiqiy güzellik tebiiy nerse bolghachqa, esli qelbi t égidin yarilanghan ademning chirayi beeyni késelchan ayal yüzini upa-englik bilen pedezliwalghandek tatirangghu hem sarghayghan bolsa kérek? Shunga men heqiqiy güzellikni heqiqiy rohi toluqluqi bar, kishenlenmey erkin tépichekliyeleydighan qelbler igilirighila xas dep oylaymen.

(Dawami bar)