Chong Shahmat Taxtisidiki Pajielik Qismetler



Dr. Nebijan Tursun

 



Sherqiy Türkistanning teqdiri heqqide 40 yillar ötkendin kéyinki Rus iqrarliri



Buningdin 56 yil ilgiriki 27-awghust , Sherqi Türkistan milliy inqilabining rehberliridin Exmetjan Qasimi qatarliq kishilerning qaza tapqan xatire künidur(bu chislaning bashqiche bolushi mumkin).

Éniq delil ispati bolmighan bu ölümning waqtining 8-ayning 27-küni ikenliki eyni waqitta Sowét we Xitay Kommunist hökümetliri teripidin birdek halda dunyagha jakarlan’ghan bolsimu , emma bu tesadipiy hadise dunya tarixidiki muhim sirliq weqelerning biri bolup qaldi hemde Moskwa we Béyjing kishilerni qayil qilalighidek pakitlirini tépip bérelmigenliki üchün, Uyghurlar we bashqa bu témigha qiziqquchilar 50 nechche yildin buyan mezkur tragédiyige ishenmey, özlirining türlük qiyaslirini we perezlirini otturigha qoyup kelmekte.

Yillarning ötüshi bilen ötken esirning aldinqi yérimidiki Rus-Xitay munasiwetlirige ait köpligen mexpiy arxiplap échilip, bu dewirdiki Lénin we Stalinning Uyghur siyasitining mahiyetliri ashkarilinish bilen Krémilning héch qachan Uyghurlarning musteqilliqini qollimighanliqi, peqet Uyghurlarning azadliqqa teshna qelbini özining Xitayni öz ichige alghan sherqiy Asiya siyasiy istratégiyisi jümlidin Yaponiye, Ulugh Biritaniye we Amérika qoshma shitatliri bilen élip barghan bir meydan diplomatiyilik oyunlarni wasite qilghan menpeet urushliri üchün qoral qilip, axirida soghaq munasiwetler urushida kommunizm we kapitalizm lagiridin ibaret bir-biri bilen texminen 50 yil düshmenleshken ikki qutup kürishide ittipaqchi qilishni xam xiyalghan Maw zédong junggosigha sogha qiliwetkenliki bügünki künde özining sirliqliqini yoqitip, ashkara xulasige aylandi.
Eng qiziq yéri shuki, Exmetjan Qasimi qatarliq erbablarning ölümining arqa körünishini jümlidin dunya siyasiy tarixida kem uchraydighan mezkur pajielik ölümning qandaqtur ularning béshigha kelgen tesadipiyliq bolmastin belki, siyasiy ölüm, siyasiy pajie yeni peqet bir qanche kishiningla emes belki pütün bir milletning pajiesi bolup qalghanliqi, buning biwaste jawabkarliqining Stalin ikenliki aldi bilen Ruslarning özliri teripidin tushmu-tushtin iqrar qilindi hem qilinmaqta.

Andaqta Ruslar Sherqiy Türkistanning we Exmetjan Qasimi qatarliqlarning teqdiri heqqide qandaq yekünlerni chiqardi?

Sovét itipaqining yimirlishi bilen bir qisim Rus jurnalistliri we mutexessisliri özlirining Uyghurlar mesilisi hemde Sovét -Xitay munasiwetlirige ait ilmiy emgekliride Exmetjan Qasimining Stalin teripidin suyiqest bilen öltürülgenlikini otturigha qoyushti. Mesilen ataqliq Rus jurnalisti we siyasetshunasi Chudadéyew 90-yillarning béshida Moskwada chiqidighan "Yéngi waqit" zornilida "Uyghurlar Stalin bilem Mawzédungning qurbanliri" namliq maqalisini élan qilip , Exmetjan Qasimi qatarliqlarning Stalin bilen Mawzédungning til biriktürüshi bilen öltürülgenlikini qeyt qilghan. Bu Sowét ittipaqi siyasiyonlirining tunji qetim Exmetjan Qasimining Sowét ittipaqi teripidin öltürülgenlikini etirap qilishi idi. Uningdin kéyin, Rus siyasi analizchisi Andiréy Antonov öz maqaliside "Stalin Exmetjan Qasimi qatarliqlarni yoqitip, Mongghuliyige oxshash salahiyettiki Sherqi Turkistan jumhuriyitini Mawzédunggha bériwetti "dep xulase chiqardi.

1990-yillarning otturiliridin bashlap Rus analizchiliri we siyasetshunasliri Sherqiy Türkistan jümlidin Uyghurlar heqqide pikir yügüzüshning yéngi dolqunini peyda qilghan bolup, buninggha seweb bolghan amillarning biri bu mezgilde Uyghurlarning siyasiy heriketlirining jiddiy bir haletke kélishi shuningdek Ottura Asiya memliketliride Uyghur herikitining janlinishi bilen Béyjingning bu mesilide Rusiye we Ottura Asiya hökümetlirige murajet qilishi idi. Uyghur mesilisining qaytidin Xitay bilen Moskwa diplomatiye sehniside muzakire témisigha aylinishi, Sowétler ittipaqi yimirilgendin kéyin bir mezgil “ oyun qerti süpitide oynilip, janlandurulghan Uyghur herikiti Xitayni qaytidin Moskwaning aldigha kélishke mejbur qilghanliqning ispati bolup qaldi. Shangxey hemkarliq teshkilatining qurulushighiche bolghan bir mezgil ichide Uyghur qerti Boris Yéltsin, Nazarbayév, Kerimop, Aqayévlar teripidin ünümlük oynaldi. Rusiye we Ottura Asiyadiki diplomatiyilik özgirishler shuningdek Uyghur mesilisining Moskwa bilen Béyjing jümlidin Almata, Bishkek, Tashkent hem Düshenbe qatarliqlar bilen Béyjing arisidiki kélishimlerdin orun élishi Ruslardiki Uyghur mesilisi heqqide tehlil yürgüzüshning yene yéngi dolqunini qozghidi.

Qisqisi, Uyghur mesilisi heqqide pikir yürgüzgen her
Qandaq bir Rus alimi yaki siyasiy analizchisi Uyghur
mesilisining yéngi emes belki, kona mesile ikenlikini tekitlesh
bilen Uyghurlarning ötken esirning birinchi yérimida qurghan Ikki
sherqiy Türkistan jumhuriyiti jümlidin 1944-yilidiki
jumhuriyetning biwaste Moskwaning dölet menpeeti üchün qurban
qiliwétilgenlikini étirap qilmay qalmidi. Bu hem ularning neziride mesilining tügini xalas.


Moskwa arxiplirini 20 yil tetqiq qilghan Rus tarixchisi Barminning "1943-1949-yilliridiki Sovét –Xitay munasiwetliri" namliq kitabida körsitilishiche, 1944-yili partlighan Sherqi Turkistan inqilabi we Sherqi Turkistan jumhuriyiti bashtin axiri Sovét ittipaqining qollishigha érishken bolup, Stalin Uyghur xelqining azatliqqa bolghan ümididin paydilinip, Sherqi Turkistan hökümiti we armiyisini öz kontrolluqigha éliwalghan idi. Uyghurlar Stalinning Xitay siyasitidiki oyun qerti qilinish bilen Uyghur xelqighe toldurghusiz köngülsizlik élip keldi dégendek yekünlerni chiqardi. U yene, Exmetjan Qasimi qatarliqlarning tesadipiy öz ejilide emes, belki öltürülgenlikige ishinidighanliqini bu maqalining muellipige sözlep ötken idi.

Sibiriyening Barnaul shehiride Uyghurlar kelgüside musteqil dölet quralamdu yoq? dégen témida munazire élip barghan Rus alimlirining munazirisi heqqide melumat bergen Vladimir Kuzminkin, bir guruppa Rus alimlirining yekünlirige asasen mundaq xulase chiqardi.

“ Uyghurlarning qozghilangliri 1931-yili, 1937-yili we 1944-yili qayta yüz berdi. bir qanche yil Sherqiy Türkistan jumhuriyiti mewjut boldi. Bu yéngi döletning eyni waqitta Sowét ittipaqining terkibidiki bir ittipaqdash jumhuriyet bolup qélish mumkinchilikmu bar idi. Krémil Mawzédunggha yol qoymighan bolsa, belki bu dölet téxi hazirghiche mewjut bolup turghan bolar idi.( Vladimir Kuzminkin. “Novosibirsk kechlik géziti”)

Moskwa uniwérsitétining proféssori, ataqliq Xitayshunas hemde qachandur bir waqitlarda Uyghur élide xizmet qilghan alim Vilya Gélbars ependi Moskwada chiqidighan gézitlardin biri “Novaya Gazeta”ning muxbirining Uyghurlar heqqidiki soallirigha jawab bérip, Moskwaning Uyghur siyasiti heqqide bir jümle söz bilen xulase chiqirip mundaq dédi:

“Rusiyining Uyghurlargha tutqan pozitisiyisi satqinlarche pozitsiye, Bu bizning tariximizdiki pütünley köngülsiz bir nuqta bolup hésablinidu. Stalin mawzédung bilen urushup qalmasliq üchün Sherqiy Türkistan jumhuriyitini xitaygha qoshup bérishni qarar qildi we bu yerde Shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulup, köpligen uyghurlardin teshkillen'gen bu hökümet mewjut bolmay qaldi. ( "Novaya gazeta"ning obzorchisi Anna Politkovskayaning Gélbars bilen ötküzgen söhbiti)

Amérikiliq Rus alimi Viktor Sinitkovskiy öz maqaliside Sherqiy Türkistan jumhuriyitining axirqi teqdiri heqqide mundaq köz qarashni otturigha qoydi;

"40-yillarning ikkinchi yérimida qozghilangchi Uyghurlarning hökümitining reisi Elixan Töre we hökümetning bashqa ezaliri Sowét ittipaqidin kelgen meslihetchiliri teshebbus qilghan körsetmilerge qarimay, öz musteqilliqini namayan qilishqa bashlidi. Stalinning kéyinki herikiti gomindang we Xitay kommunistlar herikitining rehberliri bilen kélishim hasil qilishqa tesir körsetti. 1949-yili awghustta Exmetjan Qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki Moskwagha yétip keldi hemde wekiller ömikining barliq ezaliri étip tashlandi.
…. öltürülgen rehberlerning ornigha dahiy Stalin we Mawzédoning kélishimlirige boysunidighan Krémilning yéngi tikligen ademliri sowét ittipaqidin uyghurlar namidin sözlishish üchün Xitaygha yétip bardi."
( Voktor Snitkovskiyning maqalisi “Afghanistanning qoshniliri –Xitay, Rusiye we Qazaqistan” gha qarang)

Uyghur mesilisi heqqide köp maqale yazghan Rus siyasiy analizchisi Igor Rottar Moskwadiki abroyluq gézitlardin biri “ Xewerler”de yuqiridiki yekünlerni küchke ige qilidighan xulasini tekitlidi. U mundaq deydu:

"biraq, Maw zédong hakimiyetni igiligendin kéyin Krémil yéngi ittipaqchisini xapa qilishni xalimidi. Sherqiy Türkistan hökümitini özining toluq terkibi bilen Almutigha chaqirdi. Wekiller ömiki bu jaydin Béyjinggha söhbetke bérishi kérek idi. Biraq, Xitayning paytextige kétiwatqan yol üstide yuqiri salahiyettiki bashliqlar bar bu ayropilan hadisige uchridi. Démek, "epsuslinarliq tasadipiyliq tüpeylidin" pütün Sherqiy Türkistan rehberliki qaza qildi."
( Igor Rottar, “Sherqiy Türkistandiki Ruslar”, Xewerler géziti)

Igor Rottar Moskwaning atalmish ayropilan weqesidin kéyin Uyghurlargha éytqan “epsuslinarliq weqe” dégen süniy hal sorash ibarisini bu yerde tekrarlash arqiliq, bu ayropilan weqesini kinaye qilidu. Bu arqiliq özining buninggha ishenmigenlikini bildüridu.

Sherqiy Türkistan jumhuriyitini berpa qilishqa qatniship, Nilqa taghlirida birinchi pay oqni atqan Fatix baturning oghli Ferit Muslimop özining Tataristanda dadisi heqqide élan qilghan maqaliside qiziqarliq mesililerni otturigha qoyidu, Emma, Ferit Muslimop dadisi Fatix Muslimopning KGB xadimi ikenlikini, 50-yillarda Qazaqistan’gha chiqqandin kéyinmu dawamliq KGB ning uninggha töhpikar süpitide turmush puli bergenlikini yoshurmay éytish bilen özining dadisining inqilabiy heriketliri heqqide toluq asasiy barliqini ekis ettürüp mundaq deydu:

“1949-yili awghustta barliq birinchi qol rehberler Almuta shehirige söhbetke chaqirtildi hemde u jayda ulargha musteqilliqtin waz kéchip, Xitay xelq jumhuriyitining terkibige kirish teklipi bérildi. biraq, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti wekilliri buninggha qarshi turghanliqi üchün öylirige qaytishqa yol qoyulmidi. Resmi melumatlargha tayan’ghanda, wekiller ömikining ezalirini élip mangghan ayropilan taghda weyran bolghanmish . 1950-yili 14- féwralda moskwada Stalin bilen Maw mexpiy kélishim tüzdi. Bu kélishimning bir maddisigha asasen Sherqiy Türkistan jumhuriyiti dunya siyasiy xeritisidin yoqap, uning térritoriyisi aptonom rayon süpitide Xitay xelq jumhuriyiti terkibige kirdi. Jumhuriyet rehberlirining jismaniy yoqitilishidin kéyin Wang énmaw qomandanliqidiki Xitay armiyisi Sherqiy Türkistan jumhuriyiti térritoriyisige bésip kirip, her qandaq qarshiliqlarni qan'gha paturdi"
( Farit Muslimop, Yiraq we Yéqinlar- Sherqiy Türkistanda,)


Qirghizistanning Osh shehiridiki bir kochigha général Is’haq beg Monunop namining bérilgenlikini hemde Is’haq begning yurtdashlirining mexsus uning heqqide kitab teyyarlighanliqini xewer qilghan Merkiziy Asiya agéntliqidiki maqalide mundaq déyilgen:

“ 1944-1946-yilliri Uyghurlar(Gheni batur), Qazaqlar( Osman batur) we Qirghizlar( Moniyév) we bashqilarning qozghilingi yüz berdi hemde musteqil dölet Sherqiy Türkistan jumhuriyiti quruldi. Xitayda Maw kommunistliri ghelbe qilghandin kéyin, siyaset qaytidin qarap chiqildi, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti " özlikidin tarqaldi", musteqilchilerning bir qisim rehberliri NKVD( Sowét ichki ishlar komitéti) teripidin " hadise" we " qayghuluq weqe" dégendek namlar bilen jismaniy jehettin yoqitildi”.


Barmin Fédor isimlik rus mutexessisi mundaq yazdi:

“ 1944-yili, Uyghurlar qoral küchi bilen Xitayning zulmidin azadbolghanda, musteqil döletchilikke érishish pursiti yene bir qétim peyda boldi. Sherqiy Türkistan jumhuriyiti quruldi. Biraq bu döletke put dessep turush nésip bolmay qaldi, jumhuriyet rehberliri Sowét ittipaqigha seperge mangghanda ayropilan hadisisige uchrap qaza qildi. Bu hadise Xitayning kommunistlar hakimiyitining astida birlikke kélishini qollaydighan Krémil teripidin emelge ashurulghan dep hésablanmaqta.
(Fédor Barmin. Rusiye alahide qisimliri jurnili, 2001-yili, noyabir 11-sani)


Uyghur mesilisi heqqide etrapliq we xéli sistémiliq pikir qilip,Uyghurlarni “ partilash aldidiki bomba” dep atighan Rus tarixchisi Boris Maynayév ependi Uyghur mesilisining ötmüshi we bügüni heqqide pikir yürgüzgende yenila shu achchiq tarixqa murajet qilmay ötmeydu: Mundaq yazidu profissor Maynayév ependi:


“ misal shuki, shahidlarning bildürüshiche, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti Sowét qoralliri bilen qorallan'ghan hemde Moskwaliq terbiyiligüchiler teripidin terbiyilen'gen armiyige ige bolghan. Bu dölet hakimiyet üchün kéreklik bolghan barliq sistémilar yeni bayraq, tamojna, pul we dölet organliri qatarliqlarni berpa qilishqa muweppeq bolghan. Qarimaqqa Stalin xitay kommunistlirining küchige ümid baghlimighanliqtinmu yaki, uninggha ishenmigenlikidinmu etimalim, öz aldigha Jang keyshige qarshi baza qurghan idi. Biraq général lissimos meghlup bolup Teywen’ge qéchip kétishke mejbur bolup, özining " pütün xelqning atisi"liq menisini özgertti. Maw Béyjingda hökümranliq qilishni bashlighanda, Moskwa üchün musteqil Ghulja ( jumhuriyet) kérek bolmay qaldi. shuning bilen yash uyghur dölitining hökümitige qiyinchiliqlar tughuldi. Uning rehbiri Exmetjan Qasimi öz ixtiyari boyiche hakimiyetni we memliketni xitay hökümranliqi astigha tapshurushni ret qildi. Bu chaghda uni ministirlar kabinétining ezaliri bilen birge Béyjinggha söhbetke teklip qildi. Sadda Exmetjan Almuta arqiliq xitay paytextige bérishke qoshuldi. eslide u, Sowét hökümitini uyghur dölitining dawamliq mewjut bolup turishining zörüriyitige maqul keltürüshni ümid qilghan, yaki bolmisa, söhbetni kéchiktürüsh arqiliq waqit jehettin utmaqchi bolghan idi. hazir bu heqqide héch kim bilmeydu, bilgen kishi bolsa, heqiqetni dunyagha ashkarilashqa aldirimaydu. hemmige melum bolghuni peqet shuki, uyghur hökümiti Almutigha kélip bir qanche hepte ötkendin kéyin yeni 1949-yili, 27-awghust küni exmetjan qasimining kabinéti ayropilan hadisiside qaza qilghanliqi élan qilindi.”


Qazaqistan –Xitay munasiwetliri heqqide chongqur pikir yürgüzüp, Uyghurlar mesilisining ikki dölet munasiwetliridiki muhim halqa ikenliki, Qazaqistanning Uyghur mesiliside Xitaygha yol qoymasliqini tewsiye qilghan Rus alimi Xliyupin ependi mundaq dep toxtalghan idi:

“ Maw ning ghelibisidin kéyin Stalin özining tünügünki ittipaqdashlirini, yeni özi tikligenlerning bir qisimini "bériwétishke" qarar qildi. Qazaqistanda Uyghur aptonom oblastini qurush pilani siyasiy weziyetning özgirishi tüpeylidin emeldin qalduriwétildi. Sherqiy Türkistan jumhuriyitining rehberliri- Exmetjan Qasimi hem génirallar Ishaq beg we Delilqan " ayropilan hadisisi"de qaza qildi( éhtimal ular lubiyankida öltürülgen). Sherqiy türkistan jumhuriyiti "özlikidin tarqaldi", uning herbiy qisimliri qaytidin tertipke sélindi, Sherqiy Türkistan jumhuriyitining hayat qalghan aktipliri we dölet erbabliri Mawchilarning konsilagérlirida "özgirishke" we " qayta terbiyilinishke" sélindi”.
(Xliyupin V.N. Qazaqistanning jughrapiyiwi siyasiy ocherki. Almuta)



Démek, Yuqiridiki üzündiler peqet Rus aptorlirining melum bir qisiminingla bayanliri we köz qarashliri bolup, shuni tekitlesh lazimki, ularning yuqiridiki yekünlirini hergiz bir tereplime, pakitsiz köz qarashlar déyishke bolmaydu. Ularning intayin nazukluk telep qilidighan bu tarixiy hem yéngi mesilini tekitlishi üchün melum arxiplar we ishenchilik yip uchlirigha tayan’ghan bolushi éhtimalliqqa yéqin. Exmetjan Qasimi we Sherqiy Türkistan hökümiti ( Xitayda üch wilayet hökümiti dep atilidu )ning axirqi teqdiri heqqidiki Rus mutexessislirining yekünlirini töwendiki nuqtilargha yighinchaqlash mumkin;

1. Rus mutexessisliri taki 1949-yilighiche mewjut bolghan bu hökümetni Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümiti, yaki Uyghur hökümit dep atighan. üch wilayet dep atimighan
2. Ruslar bu hökümetni musteqil hökümet dep qarighan
3. Rus alimlirining yekünliriche Sherqiy Türkistan hökümiti biwaste Stalin bilen Mawzédongning ish birliki asasida yoqalghan.
4. Ularning qarishiche, Stalin Mawzédong bilen bolghan hemkarliqni dep Sherqiy Türkistanni Xitaygha bériwetken
5. Ularning neziride Exmetjan Qasimi musteqilliq yolidin yanmighan erbab
6. Ularning chüshinishiche, Exmetjan Qasimi qatarliqlar siyasiy söhbet üchün Almutigha we Moskwa barghan bolup, Uyghur mesilisini aldi bilen Moskwa bilen söhbetlishish arqiliq hel qilmaqchi bolghan.
7. Exmetjan qatarliqlar söhbet arqiliq Moskwani Uyghurlarning musteqil gewde bolup mewjut bolup turishining uning üchün paydiliq ikenliki bilen qayil qilmaqchi bolghan.
8. Rus alimlirining chüshinishiche, Exmetjan Qasimi qatarliqlar Moskwaning teklipliri qobul qilmighanliqi üchün Stalin teripidin öltürülgen. Ayropilan hadisisi ishenchilik emes.

(Maqalining Dawami bar)