Arab Hettatliqi
Dunyada nurghun yeziqlar bolghan ve kixiler daim hetni cirayliq yezixqa tirixqan. Bularning icide Arabce ve Hitayce oz alahidiliki bilen kozge korungen bir sen'et hisaplandi. Tarihta Arab yeziqini qollanghan Islam jemiyetleride nurghun ajayip hettatlar meydangha kelgen. Abbasid veziri Ibn Muqlah (886-940)ni hettatlarning piri deyixke bolidu. Uning izidin mangghanlardin yene 11- esirdiki Ibn al-Bawwab ve 13- esirdiki Yaqut al-Musta'simi qatarliqlar bar. Bular tikligen "zamanivi nushilar" taki 18- esirgice Islam dunyasida eng ustun orunda turup keldi. Hetlerni yezix tehnikileri asasen Gulzar, Maraya yaki Muthanna, Zoomorphic, Siyaqat, ve al-Khat al-Hurr digendek turlerge bolunidu. Het nushilar her bir yerning ozgiciliki bilen Seljuk, Mamluk, Damascus, Moorish, Isfahan, Bayazed, Qazvin, Damghan, Khargird, Yazd, Nishapur, Mosul, Seljk Janliq, Sosul Janliq, Yengi Xekil qatarliq yerlik uslublargha bolundi. Hitay qeghezi 751- yili Samarqand arqiliq Arablerge kirgen bolup uningdin burun kopince tirege yazatti. Pars qoltuqida osudighan qumuxtin yasalghan qelem eng asasliq yezix qorali bolup kelgen idi. Hazir siya qacilanghan yaghac ve tomur qelemler ijat bolup, kixiler qelem qurup ketidighan ve siyagha davamliq cilap turidighan avaricilqtin qutuldi.
Het Kufi
Islamiyeting eng burunqi dinni yeziqi bolghan "al-Khat al-Kufi" 8- esirleder gullengen ve 3 esirgice Quran kocuruxning olcemlik heti bolup hizmet qilghan. U Kufa ve Basrah xeherleride imaretlerge hetlerni olcemlik carsa ve bulungluq neqix qilip ornatqan binakarliq sen'etidin kelgen. Bu nusha kona Ma'il nushisi ornigha dessigen bolup kopince geomitiriyelik xekillerde, bezide zic dugilek xekillerde yezilghan. Uning tik siziqleri qisqa, toghra siziqleri uzun kelidu. 10- esirlege kelgende yopurmaq xekillik Kufi nushisi tereqqi qildi. 11- esilerdin baxlap yengi geometric Kufi nushileri yupuq ve corelerni yasaxqa ixlitilip oqumaq tes mubalighelexuturlgen bir xekiller meydangha kelixke baxlidi. 13-14 esirlege kelgende carsa Kufi xekilleri tereqqi qilip butun binani bezep ciqidighan alahide yazma nusha bolup qaldi. Buni hetta Samarqandlardimu ucirtixqa bolidu. Mexhur Kufi nushiriliridin Al-Kufi al-Mukhammal, Al-Kufi al-Muzaffar ve Al-Kufi al-Handasi qatarliqlar bar. Xeklige qarap ular Qedimi Kufi, Xerqi Kufi, Yopurmaqliq Kufi, Tugunluk Kufi, ve Carsa Kufi dep ayrilidu. www.islamicart.com
