Uyghurce Qolyazmilar (8)


Dr. Kahar Barat


Het Uyghuri


Arabce hettatliq Uyghurlargha uc cong menbedin kirgen: Het Naskhi Quran kocuruxtin, Het Farsi Caghatay edebiyatidin ve hazir metbuatlerimizdiki olcemlik Uyghurce hosniet bolsa ziyalilerimiz Het Naskhi asasida 30- yillardiki tax basma ve miq metbeelerni boylap tereqqi qildurup ciqqn. Bu bir yighincaq, metbee heripleri bilen bir uslup, cikitleri ayrim, kesixmeydighan, oqux ongay bir xekil. Bu het ozige has xekil ve olcemleri bilen dunyada mevjut Seljuk, Mamluk, Damascus, Moorish, Isfahan, Bayazed, Qazvin, Damghan, Khargird, Yazd, Nishapur, Mosul, Seljk Janliq, Mosul Janliq, Yengi Xekil qatarliq usluplardin perqlinidu. Xundaqlar u kona tax basma, miq metbee, Ozan bsmiliri, Turkistan basmiliri, ve hetta biz burun qollanghan Xivis, Misir ve Rus metbeeliridinmu perqliq. Destlepte Taxkent, Alma-Ata, Ghulja, Qexqer ve Urumcilerdiki qelemkexlerimiz gezit, jornal ve kitablarning namleri ucun metbeedin ance yiraq ketmigen uslupta artuqce pedez ciqarmay cong hetlerni qolda yezip keldi. Tatar ziyalisi Veli Ehmet hokumetning pullerigha Uyghurce het yezip berdi. 50- yillarda Uyghur metbuatleri asasen birlikke kelgen bir nushigha merkezlexken idi. Beijing Milletler Basmihanisida quyulghan heripler autorlar eng yahxi koridighan nushigha aylandi.1954- Milletler resimlik jornili, 1958- yili Qizil Bayraq jornili qatarliq asasliq jornallar ve nurghun kitab namleri Milletler Nexriyatidiki Pang Baoguang, Ghoja Abdulla qatarliqlarning qelimidin ciqqan eng vekillik nusha bolup qaldi. Xinjang Gezitidiki Ubulqasim 20 yil omurini muxu nushida mavzu yezixqa serip qildi. Bir munce ozgeciliklerige asasen, mence buni Uyghurce Het yaki Het Uyghuri deyixke heqliqmiz.