|
Edip Ehmet bin Yukneki yazghan "Etebetul-heqayiq" (heqiqet ixiki) namliq dastan 14 bap, 484 misradin terkip tapqan. U Arab Aruz veznining Muteqarip behride yezilghan bolup Caghatay edebiyatining eng destlepki ornekleridin biri. Bu eserning hazir 3 nushisi bar. Arat ularni selixturup 1951- ayrim kitabce qilip ciqarghan idi. Hemit Tomur ve Tursun Ayup mualimlar 1980- yili uni Uyghurcilaxturdi. Eserning (A) nuhsisini 1444- yili Zeynul Abidin, Sultan Beht, Huseyin qatarliqlar qedimqi Uyghur yeziqi bilen Semerqendde kocurgen, hazir Istanbul Ayasofya kutubhaneside; (B) nushisini Abdulrazzaq qatarliqlar qedimqi Uyghurce ve Arab yeziqida qurmu-qur parallil qilip 1480- yili Istanbulda kocurgen, bumu Ayasofyada; (C) Arab yeziqida kocurulgen, kocurguci ve orni eniq emes, hazir Istanbul Topkapi Sarayda saqlanmaqta. Eserni (A) nushisida "Etebetul-heqayiq" dep, (B, C) nushilerida "Hibbetul-heqayiq" (heqiqetler soghisi) dep atighan. Eserning (A) nushisi kona bolghacqa toghra ismi "Etebetul-heqayiq" dep elindi. Autor ozini "Edip Ehmet" dep atap dastanini "35. Dad Ispehsalar Beg ucun bu kitab ciqardim" (bu kitabni Dad Ispehsalar Beg ucun yazdim), "21. Men artut qilayin xahimgha ani" (men uni xahimgha sogha qilay) dep yazidu. Eserde eniqlaxqa tegixlik 3 mesile bar: 1) autor "xahim" dep atighan "Dad Ispehsalar Beg" kim? Arat qatarliqlar eser qollanghan tilgha asasen uni 12- esirning ahiri 13- esirning baxlerida yezilghan deydu. 2) eserning ahirida baxqilar ilave qilghan 3 muhim xeir bar. Muellipi eniq emes bir xeirda "toga kormez erdi edibning kozi" (Edibning kozi tughma kormez idi) dep yazidu. Buyuk Emir Arslan Hoja Tarqan teripidin yezilghan muellipte "144. Edibning yeri ati Yuknek erur" (Ediping yurtining ismi Yuknektur", "145. Atasi ati Mehmud Yukeneki" (Atisining ismi Mehmut Yuknekidur", "147. Tamami erur Kaxgher til bile" (Hemmisi Qexqer tili bilen yezilghan) dep yazidu. Qexqer diyaridi Yuknek digen yer nede? 3) bu muellipni yazghan Buyuk Emir Arslan Hoja Tarqan kim? Arat, Resid Rahmati. 1951. Atebetü'l-hakayik.Istanbul. Tomur, Hemit & Tursun Ayup. 1980. Uyghur helq klassik edebiyati: Etebetül-heqayiq. Beijing: Milleteler Nexriyati. ![]() ![]() ![]() |