Uyghurcida [x], [h]

Dr. Kahar Barat

            Hazirqi zaman Uyghur tilidiki voiceless velar [x] ve glottal [h] ikkinci orundiki tavuxlar bolup ular asasen cettin kirgen ve qismen ehvalda oz tilimizdiki [q, ğ]ning varianti (yeni bir hil buzulup teleppuz qilinixi) halitide mevjut bir hadise. Ular gerce mena perqlendureleydighan musteqil phonemeler bolmisimu, tilimizdiki istimali sevebidin Latincida ulargha mehsus herip berixke mejburmiz. Bar imkaniyet ve baxqa Turki tillarning tejirbelerige qarighanda bizce ikkisige bir [h]ni berix muvapiq.

I. [x, h] Turki til phonemeleri emes

            1. Qedimqi Turkcide ve hazirqi dunyadiki Turki tillarda [x, h] asasliq phonemeler emes. 8-10 esirlerdiki Orhon Turkcide [x, h] heripi yoq ve bu hil tavuxlar bilen kirgen qismen cet til atalghulerini birdek [q, ğ] bilen yazghan: xağan > qağan; tarxan > tarqan; Buhara > Buqaraq; 都擭府 > Toğu Balïq. Bu traditsye ta hazirghice Qazaq, Qirghiz qatarliq yaylaq heliqleride saqlinip kelmekte: Muhammad > Muqammet; hasiyyet > qasiyet.

            2. Tarihtin qarighanda [x] tavuxi Turkler ucun bekmu yat nerse emes. Qismen Turk qebileleride [q, ğ]ni [x] varianti bilenmu almaxturux hadisesi korulgen. Divanda yezixice Turk Oghuz, Qipcaq ve Xalac dialektleride "qayu ~ xayu; qanda ~ xanda; qïzïm ~ xïzïm, taquzmaq ~ tağuzmaq, boxsuq ~ boğsuq, qoxşa ~ qoğşa; sïxta ~ sïğta; yaqru ~ yağru. Olxut- < olğut-; qulqaq ~qulxaq" depmu atighan (Dankoff 276). Hazirqi Mongghol tilining tesirige koprek ucirghan Tuva tilida [x] tavuxi ve Arab-Pars tillerining tesirige koprek ucirghan Turk, Azeri, Turkmen, Uzbek ve Uyghur tilleride [x, h] tavuxleri bir qeder roxen. Hazirqi Uyghurcida beziler qismen sozlerni [x] bilen aq saqal > axsaqal; aqla > axla-; uqturux > uxturux dep yazisimu olcemlik imla qaideside ularni etrap qilmaydu.

II. [x, h] asasen cet tildin kirgen

            1. Tarihta 9-15 esirlerde Uyghurlar Soghdice, Sanskritce, Hitayce ve Arab-Pars edebiyatleri bilen qoyuq munasivette bolghacqa [x] tavuxi xu zamanlardila bizge tonux bolup bolghan:

            Sogdian xwat'yn > qatun > xotun

            Rouran xağan > qağan > xan

            Sanskrit Mahāyāna > maxayana

            Chinese xua > xua çeçk > xua

            2. Hazirqi tilimizdiki [x, h]ning eng cong menbesi Arab-Parscidin kirgen bolup ular til-yeziqimizgha Arab-Pars elipbeleri bilen, Islam dini bilen ve Caghatay edebiyati bilen birlikte besip kirip bizni "cettin kirgen sozlerni oz tiligha ozlexturux" kucidin mehrum qildi. U kelimelerdiki imla, semantic ve teleppuzlerdiki "toghra" ve "hata"liq Uyghur tili asasida emes, Arab-Pars tili asasida olcendi. Kona Uyghurce "Mollam yeziq"leride Arab-Parsce sozlerni qance eyni alsa xunce yahxi hisaplinatti. Ta 40- yillarghice Uyghurlarning "ziyali"liqi Arab-Parsce bilen olcem qilinatti. Rehmetlik Abduxukur Memtimin “Ohxax bir gepni Arab-Parsce deseng ependim bolisen” dep caqcaq qilatti. Ular eserleride esli Arab-Parsce kelimelerini imkanqeder ozgertmey yezip ozlerining qabiliyelik xair ve bilimlik ulima ikenlikini namayend qilatti. Ming yilliq Quran ayetleri ve 600 yilliq Caghatay edebiyati bilen [x, h] tavuxleri tilimizda congqur orun aldi. Bugunki kunde Uyghurlar bu ikki tavuxni hic qiynalmay teleppuz qilalaydu.

            3. Eger Arab-Parscidiki [h] bolmighan bolsa, bu muzakire ve avareciliqlarmu bolmighan bolatti. Bizge [h] tavuxi [x] tavuxidin keyin kirdi. "Kona Yeziq"tiki [h] emeliyette He [ح] bilen Ha [ھ]gha vekillik qilidu. Uningdin burun ediplerimiz u ikkisinimu ayrip yazatti. Bu yerdiki mesele, ulardiki esli phonemic mena perqleduridighan salmaq zadi qancilik? [x] bilen [h]ni perqlendurux bizning majramiz emes. Ulardin bizge tasqilip kirgen [x, h]liq sozler icide bizmu perqlendurmisek bolmaydighan qismi qancilik?

            4. Tilimizgha 30- yillardin baxlap 3- cong bir til - Rus tili kirixke baxlidi. Hazir tilimizde 2000 etrapida Rusce sozler bar. Uyghur tilidiki 60-70% pen-tehnika atalghuleri helqaraliq bolup asasen Rusce arqiliq kirgen. 50- yillardin baxlap tilimizgha Hitayce sozler [x] tavuxi bilen kirixke baxlidi. [x, h]ni hic qiynalmay teleppuz qilalaydighan Uyghurlar ucun Rusce ve Hitayce [x]ni teleppuz qilix tes ix emes idi, ve uni tehimu muqimlidi.

            Qedimqi Turkcide [x]ning bolmasliqi mahiyette tilimizdiki bir ajizliq idi. Etrapimizdiki tillarning tesiri tupeylidin bu boxluq toldurulghan bolsimu u bir ayrim mena bilduridighan phoneme derijisige ciqqini yoq, yeni uning [q, ğ]gha kelturgen buzghunciliqi ance cong emes. Addice eytqanda biz cet tillardiki [x]ni teleppuz qilalaydighan bolduq amma u beribir tilimizdiki mena perqlendureleydighan, soz yasaydighan ayrim phoneme emes.

III. Dunyada kop sandiki tillar [x] bilen [h]ni ayrimaydu

            Bizde [x] yoqurqi seveplerdin bina bolghan bolsa, [h] peqet keyin Arab-Pars tilleri bilen kirgen. Bu hildiki boghuz tavuxleri Arab Semitic tillering bir alahidiliki. Ulardin baxqa dunyada [x] bilen [h]ni perqlenduridighan tillar nahayiti az. Meselen Uyghur tili bilen alaqesi bar tillarni alayli,

            1. Ruslar [x] deyeleydu [h] deyelmeydu: Arab. Haydar > Rus. Kaydar

            2. Hitaylarmu [x] deyeleydu [h] deyelmeydu, Pinyindiki "h" emeliyette [x]: Arab. Hasan > 哈山; Eng. Ohio > 俄亥俄.

            3. Englishlar [h] deyeleydu [x] deyelmeydu: 河南 > Henan; 河北 > Hebei. Kezi kelgende Englishlar bezi [x]liq mahsus namlarni "kh" bilen transkripsiye qilidu, emma elpbeside yoq.

VI. Turki tillarning tejirbeleri

            Qerindax Turki tillarning tejirbeleri biz ucun dora. Turki helqler biz ayrim millet dep her qance kucigini bilen mahiyette ular bir milletning qebileleri, bir tilning dialectleri. Turkler Arab-Pars tili ve medeniyetige ohximighan yaqlardin ohximighan derijide baghlandi. Her bir Turki helqning bu jehettiki ehvalini ogunux ozmizde saqlinivatqan meselelerni hel qilixning unumluk yoli. Arab-Parsce [x, h]gha muamile qilixta Turki helqler asasen 3 guruppigha bolunidu:

            1. Qazaq ve Qirghizlar her ikkisini qobul qilmidi. Qazaq, Qirghiz ve baxqa yaylaq helqleri Islam dini ve Arab-Pars medeniyetining tesirige ance ucurmidi. Biz uzun yillarghice Qazaq, Qirghizlarni Caghatay edebiyatida yoq dep mengsitmey kelduq, Arab-Parsce kelimelerni kop ixlitidighanliqmiz bilen meghrurlanduq. Emeliyette u kunlerde Turki tilimiz Osmanli edebiyatida yoq deyerlik, Caghatay edebiyatimizda veyrane ehvalda qalghan idi. Caghatay edebiyati ketip, oz tilimizge qalghanda ana tilimizning neqeder ajizlap ketkenlikini koruvatimiz. Qazaq, Qirghizlarda Arab-Parscidin kirgen sozler az bolghacqa [x, h]lerni perqlendurup yurmey, qedimqi Turklerdek hemmini bir tayaqta [q] bilen ipadilidi. Bu sap Turkluk, tilxunasliq qaidisi boyice toghra pozitsye. Keyin Qazaqlarning bezi ziyalileri bizni dorap yeziqigha [x, h]larni qoxup (Qazirgi p. 246), esli Turkce tangning ornigha Parsce seherni ixlitip baqqan bolsimu, milletni tevritelmidi.

            2. Turk ve Turkmenler [x, h] her ikkisini bir [h] bilen ipadilidi. Turkler Arab-Pars dunyasing necce yuz yilliq hojayini boluxigha qarimay beribir xularning medeniyetining qulleri idi. Bu Hitaydiki Manjularning ehvaligha ohxax. Turklerning yuquri qatlam diplomatiye, hokumet ve resmi edebiyati Arab-Parsce mangatti.Ular dunyaning eng cong empiryesi bolghini bilen oz tilida ajiz idi. Arab-Pars tilleri ahiri kelip millet ustidiki bir asaretke aylinip Ataturk “til inqilabi”ni meydangha kelturdi. Nurghun hajetsiz Arab-Pars kelimelerini qoghlap ciqardi ve [x] bilen [h]gha birla herip berdi. Mana ular 70 yildin buyan xu yeziqni rahet qollunup kelmekte. Biz endixe qilghan qarmu-qarxiliqlargha ularmu duc kelgen. Ular meselelerni qandaq hel qilghan bolsa bizningmu ciqix yolimiz xu.

            3. Uzbek ve Azeriler [x, h] her ikkisini qobul qildi. Uzbek ve Azeriler Parslar bilen tam hoxna. 500 yilliq qox tilliq hayat ulargha birni elip birni qoyux imkaniyetini bermidi. Ularing edebiyati ve ziyalileri Pars ve Turki tillar arsida uzup yurgecke ayrimce yeziqlarning paydisi yoq idi. Uyghurlarning Parslar bilen bivaste alaqisi yoq, emma Uyghur kona yeziqleridiki [x, h] Caghatay ve Turkistan yeziqleridin kelgen. Bezi misallarni (Ercilasun) koreyli:

V. Mustemlikicilikning yeziqlerimizdiki ipadiliri

            Uyghurlar medeniyet ve igilik jehetlerde oz-ozige hoja bolux huquqidin mehrum bolghan tarihi xaraitlarda, Uyghur tilining oz ehtiyajini ikkinci orungha qoyup turup, hokumran meheniyet ve milletning til-yeziqini oquxni aldinqi xert qilip turp tuvendikece elipbelerni yasap ixlitixke mejbur boldi:

            1. Islamiyettin keyin Uyghurlar mexeriq Arab-Pars megeniyet imperiyesining heritisige kirdi. Bu hil medeni mustmlikecilik Uyghurlarni burunqi Gherp, Hindi ve Hitay medeniyetleridin putunley mehrum qildi. Jughrapiye jehette eng xeriqte yatqan Uyghurlar emeliyette Arab-Pars medeniyetining nurghun parlaq nersileridin behever bolup Buhara, Baghdad ve Mekkelerni korup kelgenler bir xeherde bexi ciqmaytti. Medeniyette biz 500 yil jahalette yaxiduq. Caghatay edebiyati bilen tilimizgha kirgen Arab-Parsce sozlening sani 21000 (Bahavudun). Bu ariyet emes bir kelkun! Caghatay edebiyatida Turkce bir suvaq lay, bezi ghezellerde 20% ke yetmeydy. Uyghurlarning ne sozlerni tallax ne elipbeni islah qilix imkaniyeti yoq idi. Kona xairlerimiz soz oyuni qilix ucun Arab-Pars kelimelerini kelse-kelmes ixlitiverip avam helqni edebi tildin ayrivetti, bezi sozlerning ohxax mena bilduridighan sinonimi 8-9gha yeti, meselen kok, tengri, pelek, asman, erx, sama, gerdon, sipehir, cerh. Cettin soz qobul qilix tilimizni beyitidu, emma bundaq heddidin ziyade ecivetix nurghun esli Uyghurce sozlerni arimizdin siqip ciqirvetti, meselen: payteht dep esli Uyghurce astanani untuduq, ozutni taxlap roh deydighan, yirni taxlap ghezel daydighan bolduq. Saqlinip qalghan sozlerning icide bezilerining menaleri tariyip ketti ve ozgerdi, meselen, Parsce kona digen sozning kirix bilen eski Uyğurçe desek qedimqi Uyghurce degen menani bermeydighan bolup qaldi. Hazirqi Uyghurlardiki adem isimleride 80% Arabce, sap Uyghurce isimlar aran 4.5% (Rozi). Turpanda bir yili nopus tekxuruptiken 17000 Ehmet ciqiptu.

            2. Uyghurce Slavyan yeziqi munu xertni asas qilghan: 1) Rusce elipbege ceqilmaysen, Rusce sozlerni buzuxqa ruhset yoq, 2) yetmigen yerlerige ozeng bir belgulerni yasaval. Xuning bilen uningda Uyghurce ucun hic kerigi yoq ь ,я, ю, ц, … qatarliq heriplerni sorep yurux bilen birge yetmey qalghan tavuxlar ucun ө, ү, ә, ң, қ, ғ qatarliqlarni yasap bir Rus-Uyghurce erjangza elipbeni tuzup ciqip ixlitip kelivatqili 60-70 yil boldi.

            3. Arab-Parsce yeziqlar qalaq, biz Latince arqiliq yengi zamangha qarap ittigerek mangimiz degen sotsyalistic fantasiye otturgha ciqqanda, Beijing milletler institutidiki Fu Maoji ixhanisida uc kun olturup Latince Uyghur Qazaq yengi yeziq elipbelerini sizip ciqirip berdi. Uningda 1) Latincidiki c, w dek heriplerni xu peti “cettin kirgen sozlerni oqughanda ixlitisen” dep aldi, 2) Hitayce Pinyin qandaq bolsa xu peti elix bilen birge yene Uyghurcida yoq on necce Yunmu (qoxma sozuq tavux)lar ve zh, ch, sh qatarliq helqning tili kelmeydighan heriplerni tiqti. 3) ahiri Uyghurcigha kerek heripler ucun Slavyancidiki қ, ө, ә lerni elip ve hic yerde yoq bir [ğ] heripini yasap kirguzup korse ademing ici elixidighan bir nime bilen milletni 30 yil ahmaq qildi.

            4. Uyghur tilining uzun yillardin beri kemsitilip kelixi helqimiz icide oz til bayliqimizni etivarlimasliq, Arabce, Parsce, Rusce ve Hitaycilarni ixletkenliki bilen meghrurlunux, hetta u sozlerni ozgertmey xu peti qollunup ozimizni bilermen korsutux, elipbelerimizge xunce jiq kereksiz heripler ve balguler kirip ketsimu qarxiliq qilmasliq veziyetini xekillendi. Millilik ve prinsiptin ciqqan tilimiz 50 yil icide tehimu buzulup, esli Uyghur tilidin uzaq, baxqa Turki heliqler anglap hic angqiralmaydighan bir til bolup qaldi. Tilimizdiki muhim phonemeler 20ge yetmeydu, qedimqi Uyghurlar 15 herip bilen 500 yilliq parlaq edebiyatni bina qilghan idi. Endi kelip Arab-Paricini, Ruscini ve Hitaycini dep elipbelerimizde heriplerni 30din axurvettuq. Artuqce heriplerni ixlitix, kelse-kelmes belgulerni qoxux, qoxma heriplerni ixlitis cong hataliqi yoq “ushshaq chushshek ishlar” dep qaraldi. Tilimizning yetekci kuci tilxunasliq ilmi emes, siyaset, buyruq ve adet kuci bolup keldi.

            Biz uluq Arab tili, uluq Rus tili ve uluq Hitay tilidin toyduq. Moskvaning buyruqi ve Bejingning uqturuxleri bilen 70 yilghice “Uyghur tilini asas qilghan” bir elipbege erixelmeyvatimiz. Endilikte kelip hickim bizge “Uyghurce kompyter yeziqi birlikke kelip boldi”, “autonom rayon qarar ciqardi” dep uqturux cuxurmisun. Biz bundin keyin yeziq ozgertmeymiz. Internet ve computer ucun planlavatqan eng ahirqi elipbemizning her-bir tavux, her-bir heripini tilxunasliqning eng yuquri ilmi tarazisidin serlep, misqallap otkuzup, aldirmay, meselelerni toluq qezip, tejirbelerni estaydil ogunup, turluk layhelerni sinaq qilip, millitimizning ming yilliq medeniyet istiqbali ucun eng paydiliq bir elipbeni tepip ciqix ucun tiriximiz.

VI. Bizning teklipimiz bir [h]ni elix

            Baxqa Turki helqlerning [x, h] heqqidiki 3 hil yoli bizni arisaldi qilmaqta. Tilimizdiki [x, h]liq sozlerning kopliki bilen Qazaq, Qirghizlarning sap Turkluk saghlam yolidin behrimen bolalmaydighan ohxaymiz. Bizde ne prinsip, ne ceklime degen nerseler yoq, heq [xu] dise [xu] dep, [hu] dise [hu] deveridighan vaqit ketti. Aldimizdiki qedem [x, h]gha bir [h]ni berix mumkinciliki ustide izdinix. Bu yerde yene xuni tekitlep otuximiz kerekki, elipbemizde bir heirp ve bir cikitning az boluxi, heliqmizni millionlap energiye ve vaqittin tijep qalidu. Xunga emkanqeder lazimi yoq, qisqartixqa bolidighan heriplerni ikkilenmey qisqartxisimiz kerek. Hic bolmighanda muhim yerlerige kelgende Englishlardek bezi “kh”, “sh” dek transkripsiye heriplerini qollansaqmu, elipbemizge undaq zapas qoxunlarni kirguzmeslikimiz kerek. Biz xikayet bilen meseleni hel qilip helqimizni kondurelmeymiz. Aldi bilen biz zadi [x, h]gha qancilik pattuq? Ikkisige bir herip bersek kelip ciqidighan toqunuxlarning salmiqi qancilik? digendek nigizlik meselelerni tilxunaslerimizning aldigha qoyup baqayli:

            1. Bizde asasliqi Caghataycidin qelip qalghan, tilimizge ozluxup ketken [x, h]liq sozler ming etrapida. “Hazirqi zaman Uyghur edebi tilining imla lughiti”de [x] bilen baxlanghan sozler 490, [h]din baxlanghan sozler 380, soz icide kelgenlerni tehi sanimiduq. Qarighanda hemmisi ming yaki uningdin kop. Bular az san emes. Ikki hil tavuxni bir [h] bilen biz conglar ikkilenmey ayrip oqughunimiz bilen, balilirimizgha ve cet elliklerge ayrip ogutuximizge toghra kelidu. Vaqti kelgende ularni almaxturup oqusimu “hataliq”qa kirmeydu.

            2. [x, h]gha bir [h]ni bergende ehtiyat qilixqa tegixlik heterlik aqivet homonymic toqunux. Tillarda homonymlarning boluxi normal ehval, ular kontekstte eniqlinip ketiveridu, meselen bizde ot: 1) fire; 2) grass,  at: 1) horse; 2) name. Budaq sozler kop bolup ketse, hezim qilix tes. Demek bu ariliqta eniq bir olcem yoq. Eger biz [x, h]liq sozler ucun bir [h] alsaq toqunux ciqidighan sozlerge Arab-Parscila emes, baxqa sozlermu qoxuludu. Hazirce bu tavuxlar bax heripte kelgen sozlerdin aran 4-5 jupni korduq, meselen: har-xar; hal-xal; hor-hor-xor; hang-xang; xahiş. Soz icide kelip toqunuxidighanlarmu ance kop bolmisa kerek. Qarighanda toqunuxup qalidighan sozler ghem qilip ketkudek kop emes.

            3. Bu yerdiki majralarning hemmis cettin kirgen sozler arsida boluvatqan “taxqi ziddiyet” bolup oz tilimizgha artuqce principal toqunux elip kelelmeydu, yamini kelse bezileri istimaldin qalidu. 50 yil burun bizde 21000 Arab-Parsce soz bolghan bolsa hazir jiq bolsa 3-4 mingi qalghandu.

            4. [h]da turux kelguside Turklerdek tilimizda tedriji halda [x] bilen [h]ning qoxuluxini kelturup ciqiridu. Jarangsiz boghuz tavuxleri Velar [x], Uvular [χ], Pharyngeal [ħ], Glottal [h] dep 4 derije ickirlep mangidu. Bu yerdiki toqunuxning perqi tavux ciqirix ornining bir az aldi ve keynige suruluxide, xunga bu perq bizge bekmu gheyri tuyulmaydu.

            5. Latincida enenivi Arab-Parsce orthographic mesuliyet qalmaydu, meqset peqet tavuxni ipadilex, yeni het yuzidiki “hataliq”lardin hali bolimiz.

            Uyghur Latin elipbesi copmuterning ehtiyaji bilen otturgha qoyulivatidu. Bu ilgirki elipbe hataliqlerimizni tuzutveliximizning bir yahxi purseti. Melum operatsye ve qan tokulux bolmisa kona kisel saqaymaydu. Til ozgurux - 30 yilda bir pixidighan yangaq, uningdiki buzulux, tuzulux ve baxqa ozguruxlerning saeti "evlat"ni birlik qilip mangidu. Buni helq sezmeydu ve kicigidin adetlengen til-yeziqigha amraq bolidu. Tilxunaslar millet tilining dohturleri, ularning ritsipleri bilen tillar buzuludu ve yaki tuzuludu. Bizning til tarihimizda tilxunaslarning tilimizni ehtiyat ve mesuliyet bilen toghra yolgha baxlap mangghan misalleri az boldi, kopince vaqitlarda beximiz qayghan yerge qarap mangghan bir pada qoy bolduq. "Kona Yeziq"ni ciynep turup birmu-bir herip ve balgulerni tizip ciqix ungay ix, undaq nersini adetlengen heliq ognay qarxi alidu, yazma hayatimizda hicqandaq ozguruxmu bolmaydu, emma meselelerni tuzutup tilimizni saghlam yolgha baxlax tucun heli ejir, muzakire ve tejirbeler kerek.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ablimit Ehet Bogu. 2002. Caghatay Uyghur tili. 546 p. Urumci: Xinjang University Nexiryati.

Bahavudun, Muhemmettursun et al. 2002. Caghatay tilining izahliq lughiti. 816 p. Urumci: Xinjang Helq Nexriyati.

Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: The Clarendon Press. Index by Rona Tas. 1981. Studia uralo-altaica 14-15. Szeged.

Ercilasun, Ahmet Bican et al. 1991. Karsilastirmali Turk Lehceleri Sozlugu. 2 vols. Kultur Bakanligi 1371. Ankara: Basbakanlik Basimevi.

Jarring, Gunnar. 1964. An Eastern Turki-English Dictionary. 338 p. Lund: CWK Gleerup.

Tuglaci, Pars. 1971. Okyanus: 20- Yuzyil Ansiklopedik Turkce Sozluk. 3 vols. Istanbul: Pars Yayinevi.

Rozi, Turnisa. 2005. “Uyghur kixi isimlerining qurulma alahidiliki toghrisida” Xinjang Ijtimai Penler Tetqiqati 1: 104-109. Urumci.

Yudahin, K. K. 1940. Kirgiz Sozlugu. 2 vols. Turkce ceviren Abdullah Taymas, 1988 TDK: 93, 2. baski Ankara: TTK Basim Evi.

Qazirgi Qazaq Tili. 1983. Xinjiang Uyghur aptonomyali rayodiq til-jazv qizmet komiteti. 1102 p. Biyjing: Ulittar Baspasi.