Uyghur Obrazi

Kahar Barat, 12/12/2006

Ademler cirayliq kiyinip, yahxi gep-sozler bilen izzet-hormet qoghlixidu. Axhana, dukan ve mihmanhanilar ici-texini bezep, ehletlerini tazilap heridarlarni jelip qilidu. Xuninggha ohxax bir milletmu davamliq yusunda yahxi orp-adetlerini jari qildurup yaman illetlerini taxlap ilghar kulturlarni qobul qilip ozining obrazini tikleydu.

Hitayda az-sanliq milletler qalaq hesaplinidu. Ikki ming yildin beri ular etrapidiki baxqa milleterni “yavayilar” dep atap kelgen. Gungsendang kona dunyani tenqid qilip “az sanliq milletlerge etivar berimiz”, “kembeghellerning qeddini koturimiz” dep meydanga ciqti. Ularning kino, edebiyat-senet ve hojjetleride Hitaylar “azat qilghucilar”, “davalighucilar”, “terbiyeliguciler” dep tesvirlinip beribir aka millet ornida turiverdi ve buni bir milliard helqning engigha singdurvetti. Qurban Tulumning Mao bilen cuxken resimini misalgha alayli, baylarni musadire qilip kembeghellerni toyghuzux bolxivik kommunistlarning dihanlarni ozige qaritixtiki bir vastisi. Qurban Tulumdek kembeghellerning tuyuqsiz ametke erixip “qizil quyax Maojuxi”gha ming rehmet oquxi ejeplinerlik ix emes. Uning exekke minip Maogha rehmet eytix ucun yolgha ciqixi Bijing ucun ajayip bir texviqat oyuni bolup berdi. Hicqandaq bir dolette puqralar ordigha lay puti bilen kirmeydu, bilse bu padixagha qilinghan bir haqaret. Mao Zedong ozimu bir omur cixini cotkilimighan qalaq bir adem bolsimu her qandaq vekil uninh aldigha yaqisining tugmisini etip kirixi xert. Mao bir usta siyasi sehne artisi idi. U Yenende Edgar Sinorning kunde mangidighan yoligha ciqip dihanlarning balilerigha het ogetken. Seypidinni oyige caqirip joza ustide Jangcingni Seypidin degen musulman, nime ucun biz tamaq etken qazanda tamaq etip ekirisen dep eyiplap baxqidin yengi qazanda etkuzgen. Qurban Tulumning Mao bilen xu peti meydisi ucuq cuxken resimi Hitayda million nusha besilip hemme Hitayning koz aldida Uyghur dese bir qalaq, iptidai dihan korunidighan bolup qaldi. Epsuslinarliq yeri bezilerimiz aq-qarini perqlendurmey Hitaylargha egixip ozimizning obrazini veyran qilip berivatimiz. Mesilen Beijing herbi senet omigidiki Kerim sehnige bir gheric xap buruti bilen ciqip set vaqirap Hitay tamaxibinlerining gulduras alqixlerigha erixip keldi. U sehnide bir omur exek oyuni oynap san-sanaqsiz dolet kadirlerini, cetelliklerni, ixci-dihan vekillerini, jengci-ofitser ve mektep balilerini kuldurdi. Uning hesabigha bizning kursimiz yildin-yilgha cuxiverdi. Hazirqi Korex Kusendek yax artistlirmizgha rehmet. Ularning numirleridin Uyghurlarning heqiqi guzelligi, yalqunluq qelbini kormektimiz.

Ghazi Emetning muqam heqqidiki resimi artistik mubalighe vastisi bilen Uyghurlarning ezeldin nahxa-usulgha axiq bir helq ikenligini ghelbilik halda tesvirlep bergen. Emma u yax ressamlirimizni bir yolgha tiqip, maymaq Uyghur sizix bir modigha aylinip jornallerimiz danggalliqlar bilen toxup ketti. Cekmen capan Uyghurlarning milli kiyimlerining biri emma bayrighi emes. U orta Asiyada keng umumlaxqan bolup putunley Uyghurning degili bolmaydu ve talaxqiciligimu yoq. Uc ming yil burunqi mamilerimizning putidiki piymelerige ve gharlarda topa besip turvatqan Mani, Budda ve Hristiyan resimlerige sep-salidighan bolsaq ejdatlerimizning kiyim fasonlerining kopligi, zibu-zinnetlerining mollighi ve girimlerining guzelligige heyran qalimiz. Ularni bir-birlep eslige kelturux senetkarlerimizning savapliq ixlerining biri. Koz aldimizda yatqan bu pakitlargha ming yildin beri erengsimey kelduq endi bir ix qilmisaq bolmaydu. Hitaylarningmu bizge ohxax dugilek doppisi ve uzun capanleri bar idi. Xinhai inqilavi qozghalghanda bezi milli hesiyati kuclukler cac kesix, put boghmasliq ve kalte capan kiyixlerge qarxi ciqip ozlerini ravaqlardin yerge taxlivetken. Bu kunlerde ular u set kiyimleridin hergiz meghrurlanmaydu, ve ularni sehe ve jornalleridimu ance kormeymiz. 1911- Kang Youwei padixagha gherplixix heqqide ming hetlik iltimasni sunghanda bizde gherpce mekteplerdin on neccisi ecilip bolghan idi. Tatarlar ve Ruslar bizge gherp medeniyetini elip kirdi. Vetinimiz birinci ve ikkinci dunya uruxlerining veyranciliqleridin hali tereqqi qiliverdi. 1945- yili Zhang Zhizhong Urumchige kelgende xilepilik erler, budre cacliq ayallar ve galitok taqighan ependiler bilen sohbetlexken. Esimni bilsem ta 60- yillarghice Ghuljilarda Cardax, Mazurka, Balmaskrat degendek tansilarni oynaytti. Hazir Uyghurlar izilvatqini bilen qayil bolghini yoq. Muxu kunlerde Hitayning iqtisadi tereqqi qilip balileri butigha paypaq keyixke, qizleri qulighini texixke baxlidi. Muxu peti yene 50 yil tereqqi qilsa yaxlerimiz ulargha qayrilip qarighudek halgha kelelixi mumkin.

Bugunki Hitay hokumranlerining kozide baraver millet yoq. Ular gherplikler aldida qul az sanliq milletler aldida zomiger. Xunga ular otturluqtiki dunyadiki baxqa milletlerni nege orunlaxturuxni bilmeydu. Ozidin medeniyetlik bir milletni eksplatatisye qilix Hitaylarni arisaldi haletke saldi ve ghezeplendurdi. Ular aldirap Qurban Tulumni qayta kino qilip ixlep ciqip, Uyghurlarning 100 yilliq maaripini yoq qilixqa kirixmekte. Medeniyetni zorluq bilen yoqatqili bolsa Yehudiler yer yuzidin alliqacan yoqalghan bolatti. Kuc jehette biz hazir nolge teng bolsaqmu medeniyette ular bilen ming elixquciligimiz bar.

Copy Right Meshrep.com