Uyghurlar Uchun Siyasi Panahliq Tilesh Qollanmisi

[guest]

Uyghurlar Uchun Siyasi Panahliq Tilesh Qollanmisi
izahat:
bu qollanmini tunji qetim www.maariponline.org de elan qildim, imkaniyiti bar qerindashlirimiz buni kitapche sheklide neshir qilsa hursen bolimen

P. Yorungqash

Uyghur Muhajirliri We Siyasi Panahliq Heqqide Omomiy Chüshenche

Munderije

Sherqiy Türkistan muhajirliri heqqide qisqiche melumat

1. Siyasi panahliq tileshning shertliri qaysilar ?

2. Qaysi xil kishilerde siyasi panahliq tilesh salahiyiti bolmaydu?

3. Uyghurlar Siyasi panahliq tilewatqan Dölet we heliqaraliq teshkilatlar Qaysi?

4.Siyasi panahliq tileydighan döletni tallash we yawropa birlikining bezi pirinsipliri

5. Siyasi panahliq tileshtin burun hazirlashta tegishlik matiriyallar

6.Adwukat Tutung we uyghur teshkilatliridin meslihet sorang

7. Siyasi panahliqning tunji basquchida diqqet qilidighan nuhtilar

8. Siyasi panahliq tileydighan orun we resmiyet bejirish qayidiliri

9. Siyasi panahliq tilesh sotining tertipliri

10. siyasi panahliq soti we sorilidighan soallar

11.BDT orginigha we elchihanilargha iltimas sunush


Kirish soz

Sherqiy Türkistan muhajirliri we siyasi panahliq tiliguchiler mesilisi, nöwette gherip ellirining, shundaqla heliqaraliq insan heqliri teshkilatlirining diqqitini qozghap keliwatqan mohim mesililerning biri, bolupmu yeqinqi yillardin buyan yawropa birlikige eza doletlerge, shundaqla amerika, kanada qatarliq gherip döletlirige kelip siyasi panahliq tiliguchi uyghurlarning sanining uzluksiz kopuyishi, gherip doletlirining Sherqiy turkistan rayonigha, shundaqla uyghurlarning hazirqi ehwaligha bolghan qiziqishining yuquri koturulishige sewepchi bolmaqta. Bolupmu uyghur siyasi qachqunlar dolqunining, hitay hokumitining Sherqiy turkistandiki basturush heriketlirining taza ewjige chiqqan peytlirige toghra kelgenliki, heliqaraliq kishilik hoqoq teshkilatliri, shundaqla dunya metbuatliri teripidin, hitay hokumitining uyghurlargha qaratqan besim we qirghinchiliq siyasitining janliq delili supitide tilgha elinip kelinmekte.eng mohimi shuki, uyghur siyasi qachqunlarning, chet’ellerde elip beriliwatqan Sherqiy turkistan milliy herikitining küchüyishide intayin mohim rol oynawatqanliqi bir emiliyet.
Bügünki künde, pütün gherip ellirining hemmiside digüdek uyghur siyasi panahliq tiligüchiler mewjut bolup turmaqta. Gherip elliride uyghur siyasi panahliq tiligüchilerning sanining üzlüksiz köpüyishige egiship, ular duch keliwatqan türlük mesile we qiyikeliwatqan türlük mesile we qiyiupmu wetendin yengi chiqqan uyghurlarning siyasi panahliq tilesh mesilisi jehette hechbir tejirbisining bolmighanliqi, shundaqla ular gherip ellirining bu jehettiki qayide – qanunliri heqqide hechbir melumatqa ige bolmighini üchün, keyinki yillarda uyghurlarning siyasi panahliq teleplirining ret qilinish nisbiti üzlüksiz eship, gherip ellirige kelgen uyghurlarning kelgüsi istiqbali eghir hewipke duch kelmekte, hetta hitay hökümiti teripidin chiddi izdiliwatqan bezi mohim siyasi qachqunlar hitaygha qayturulup berish hetiri ichide yashimaqta. Gerche keyinki birqanche yildin buyan uyghurlarning siyasi panahliq teleplirining ret qilinishining eship berishigha heliqaradiki bezi mohim hadisiler, bolupmu < 11 – sintebir > weqesi we yawropa elliride yüzbergen shuninggha ohshighan hadisiler qismen sewepchi bolghan bolsimu, emma, uyghurlarning siyasi panahliq tilesh jehettiki tejirbisizliki we bu jehettiki qanun – pirinsip we qayidilerdin toluq hewerdar bolmighanliqi eng asasliq seweplerdin ibaret.
Bezi chetel menbeliride, 97 – yilidiki < 5 – fewral > ghulja weqesidin buyan, tehminen 5000 din artuq uyghurning siyasi jehettin panahlinish meqsidide Sherqiy Türkistangha hoshna ellerge chiqqanliqi, gerche bularning az bir qismi gherip ellirige kelip siyasi panahliq tiligen bolsimu, emma mutleq köp qismining gherip ellirige kelish imkaniyetlirini tapalmay shu döletlerde sersan – sergerdan bolup yürgenliki qeyit qilinmaqta. Hitay hakimiyitining Sherqiy Türkistangha qaratqan siyasi besimining üzlüksiz küchüyishige egiship, buningdin keyin uyghur siyasi panahliq tiligüchilerning sanidimu roshen bir eshishning bolidighanliqi muqerrer. Biz bu muqerrelikni we uyghur siyasi panahliq tiligüchiler nöwette duch keliwatqan emiliy qiyinchiliqlarni közde tutup, ularni gherip ellirining siyasi panahliq tilesh jehettiki qayide – qanunliri we siyasi panahliq tileshte diqqet qilishqa tegishlik asasliq mesililerdin hewerlendürüsh meqsidide bu qollanmini tüzüp chiqtuq.
Bizning tekshürishimizche, gerche gherip elliride siyasi panahliq tiligüchilerni sotlash usoli, hokum chiqirish mudditi, qobul qilinghandin keyin behriman bolidighan imtiyazlar ... qatarliq jehetlerde qismen ohshimasliqlar mewjut bolsimu, emma gherip ellirining siyasi panahliq tiliguchilerge qaratqan shertliri we pirinsiplirida hechbir periq yoq. Shuning üchün biz bu qollanmini tüzüp chiqishta munasiwetlik hemme döletler heqqide bir – birlep tohtulup olturmay, peqetla bir – ikki döletning ehwalini asasi ölchem qilduq,siyasi panahliq tiligüchi qerindashlirimizning yat ellerde temtitep qalmasliqi üchün, omomen uyghurlar siyasi panahliq tilep turiwatqan döletlerdiki uyghur teshkilatlirining mesullirining, terjimanlarning we adwukatlarning telifun nomuri we adreslirinimu muwapiq derijide qollanmigha kirgüzduq.
Sewiyemizning cheklik bolushi, waqtimizning qisliqi tüpeylidin qollanmida bezi yetishsizlik we hataliqlarning bolushi tebiy, shunga qerindashlirimizning qollanmidin tenqidiy asasta paydilinishini ümit qilimiz. Siyasi panahliq tilesh mesilisi heqqide yenimu tepsili melumat elishni oylighuchilar qollanmimizdiki telifun nomurlirigha asasen özliri berishni halighan döletlerdiki munasiwetlik kishiler bilen biwaste alaqilashsa bolidu.



Hörmet bilen:

P. Yorungqash

Sherqiy Türkistan muhajirliri heqqide qisqiche melumat


bezi gheyri resmiy statiskilarda, nöwette chetellerde tehminen bir milyongha yeqin sap uyghurning ( 18 – esirdiki manju – hitay istilasidin, 19 – esirning bashlirighiche bolghan mezgilde chetke chiqip ketken milyonlighan uyghur muhajirliri buning sirtida bolup, bularning köp qismi atsimilatsiye bolghan yaki siyasi besimlar tüpeylidin millitini özgertishke mejbur bolghan, bizning közde tutqinimiz peqetla 30 – yillardin buyan hijret qilghan uyghurlardin ibaret ) yashawatqanliqi qeyit qilinmaqta. Bular dunyadiki 50 din artuq döletke taralghan bolup, asasliq qismi ottura asiya jumhuriyetliride, bolupmu Sherqiy Türkistangha hoshna türkiy jumhuriyetlerde yahsap kelmekte.
Nöwette chetellerde yashawatqan uyghurlarni asasen köchmenler we siyasi qachqunlar dep ikkige ayrish mumkin.siyasi qachqunlar bolsa birleshken döletler teshkilati we gherip elliri teripidin bekitilgen pirinsiplar boyiche siyasi panahliq tiligüchiler statüside yashap kelmekte.biz buyerde asasliq uyghur siyasi qachqunlar mesilisi meqqide nuhtuluq tohtalmaqchimiz.
Uyghur siyasi qachqunlar mesilisi,19 – esirning bashliridin, bolupmu 30 – yillardin etibaren mewjut bolup keliwatqan uzun tarihiy jeryangha ige bir mesile bolup, gerche dewir we mustemlikichi hakimiyetler periqliq bolsimu, emma uyghur siyasi qachqunlar mesilisining harektiri we mahiyitide hech bir ozgurush yuz bergini yoq.
30 – yillardin, hazirghiche bolghan dewirlerdiki uyghur siyasi qachqunlar dolqunini töwendiki birqanche basquchqa bölüsh mümkin.
Tunji basquchta, chet’ellerge qechip panahliq tiligen uyghur siyasi qachqunlarning wekilliri Sabiq Hoten helipisi Muhemmet imin bughra we Geriral mehmut Muhidilar bolup, ular bashchiliqidiki uyghurlar hindistandin panahliq tiligen idi.
1934 – yili 7 – ayning otturlirida, Qeshqerde qurulghan < Sherqiy Türkistan istiqlal jumhuriyiti > meghlup bolghandin keyin,Sherqiy Türkistanning jenobidiki aqsu, qeshqer, atush, hoten qatarliq rayonlardin bir türküm yurt kattiliri we milliy inqilap rehberliri shingshiseyning ziyankeshlik qilishidin qechip chetelge chiqip ketken bolup, ular asasen keshmir, hindistan, afghanistan,az bir qismi seudi erebistangha berip panahlanghan idi, ularning ichidiki wekil harektirlik zat Hoten helipisi Muhemmet imin bughra idi.
30 – yillardiki milliy inqilapning qalduq küchliri 1937 – yili geniral mehmut muhidi,hoten hökümitining sheyhül islami Muhemmet niyaz alemlerning bashchiliqida Hindistangha qechip chiqip panahlandi. Bu basquchta qechip chiqqan siyasi qachqunlarning sani heqqide hazirghiche eniq melumat yoq,ularning iqtisadi ehwaligha kelsek, bezi tarihiy menbelerde,eyni chaghda muhemmet imin bughra bilen mehmut muhidining hoten bilen qeshqer gheznisidiki altunlarni yötkep chiqqanliqi, emma bu bayliqlarning hindistanda engiliz hökümiti teripidin musadire qilinghanliqi weyaki Afghanistandiki bezi yerlik qebililerning < Sherqiy Türkistangha 10 ming esker iwetip berimiz > digen wediler bilen aldap ketilgenliki qeyt qilinmaqta.Muhemmet imin bughra we mehmut muhidilar hindistanda < yaponlar bilen mehpiy alaqe qilghan > digen bednam bilen türmige tashlanghan.
Ikkinchi basquchta, 49 - yili yene Muhemmet imin Bughra, Eysa Yusup alptekin bashchiliqidiki ikki minggha yeqin uyghur siyasi qachqunlar qoshuni kommunist hitayning ziyankeshlikidin saqlinish üchün keshmir rayonigha qechip chiqip Hindistandin panahliq tiligen we keyin ular turkiye, seudi erebistan qatarliq doletlerge yerleshken idi.
Uchunchi basquchta, 60 - yillarning bashlirida Sabiq < Sherqiy turkistan jumhuriyiti > ning rehberliridin Abdurop mehsum, Ziya semediler bashchiliqidiki birqanche yuzming uyghur sowet ittipaqigha qechip chiqip panalanghan, yene ohshash mezgilde meshhur uyghur zatliridin Abduwelihan hoja, Muhemmet Qasim, Huseyin gheznichi bashchiliqidiki nechche yuz uyghur qebilisi Afghanistangha kelip panalanghan we keyin turkiyening Qeysiri wilayirige kelip yerleshken idi.
Kommunist hitay hokumitining chegralarni qattiq qamal qilishi netijiside, 60 - yillardin taki 80 - yillarning beshgha qeder uyghur siyasi qachqunlarning Chet’ellerge chiqip panalinish yolliri putunley kesip tashlanghan idi.
80 – yillarning otturliridin, taki 90 - yillarning otturlirighiche bolghan mezgilni uyghur siyasi qachqunlarning 4 - basquchi dep sherhilesh mumkin, bu dewirde, hitayning siyasi ziyankeshlikige we besimigha uchrighan kop sandiki uyghur ziyaliliri we diniy zatlar pakistan, afghanistan, turkiye, ottura asiya turkiy jumhuriyetliri, yene az bir qismi bolsa gherip ellirige qechip kelip panalanghan idi, mesilen, Muhemmet imin Hezret, Sidiq Haji rozi, Ablikim Baqi, Abdujelil Qaraqash, hesen mehsum, Dolqun eysa ... qatarliq shehislerni bu basquchtiki uyghur siyasi qachqunlarning asasliq wekilliri dep korsutush mumkin.
Uyghur siyasi qachqunlarning tereqqiyat yolunishige qaraydighan bolsaq, 97 - yili ghuljida yuz bergen < 5 - fewral > weqesining, uyghur siyasi qachqunlarning 5 - qetimliq chong dolqunini kelturup chiqarghanliqini koruwelish tes emes.
Bezi gheyri resmi statiskilarda, < 5 - fewral > weqesidin buyan tehminen 5000 din artuq uyghurning turluk yollar bilen chet’ellerge qechip chiqqanliqi bayan qilinmaqta. Emma diqqet qilidighan bolsaq, bu basquchta qechip chiqqan uyghur siyasi qachqunlarning asasen gherip ellirini panalinish nishani qilghanliqini, 97 - yilidin buyan gherip ellirige, bolupmu yawropa birlikige eza doletlerge kelip panahliq tilewatqan uyghurlarning sanida hessilep eshish korulgenliki bir emiliyet.
Nowettegherbiy yawropadiki Germaniye,Firansiye,awustiriye, Belgiye, Gollandiye, shiwitsiye, shiwitsariye, Engiliye, Norwigiye, Erlandiye, Daniye, wingiriye, we Fillandiye … qatarliq 20 ge yeqin dolette jemmi 1000 din koprek Uygur yaţimaqta, buning içide Germaniye we Belgiyediki Uygurlarning sani eng kop.
nowette gherbiy yawropa doletliride yashawatqan uyghurlarning 95 pirsentige yeqinraqi 90 - yillarning bashliridin etibaren kelgenler hisaplinidu
Uningdin keyin uyghurlarning germaniyege kelishi 60 - yillarda bashlanghan bolup, eyni chaghda ataghliq uyghur tarihchisi Polat qadiri, meshhur uyghur shairi Sattar bulbul, uyghur siyasiyon erkin alptekin qatarliqlar merkizi germaniyediki < yawropa azatliq radiyosi > gha hizmetke qobul qilinghan, yene shu mezgillerde bezi uyghurlar turkiyedin ishchi supitide germaniyege kelip yerleshken idi, 80 - yillarning ahirigha kelgende wetendin biwaste chiqqan bezi uyghurlar germaniyege kelip siyasi panahliq tileshke bashlidi, emma 90 – yiligha qeder putun yawropadiki uyghurlarning sani 50 kimu yetip barmaytti we bularning hemmisi digudek germaniyede idi.
huddi yuqurida bayan qilip otkunumdek, < 5 - fewral > ghulja weqesidin keyin, zor bir dolqun koturulup, hitayning ziyankeshlikidin qachqan uyghurlar turkum – turkumlep yawropa ellirige kelip siyasi panahliq tileshke bashlidi we ular putun gherbiy yawropa doletlirige yeyilishqa bashlidi.
buning sewebi shuki, 90 - yillardin etibaren Ţerqiy Turkistan musteqilliq herikitining shiddet bilen kuçiyiţi, hitay hokumitining bu heriketlerni qanliq basturushi we buhil basturush netijiside meydangha kelgen Uygur siyasi qachqunlar mesilisi birleshken doletler teshkilati musapirlar ali kengishi, Helqara keçurum teţkilati, ţuningdek demokratik đerp elliridiki insan heqlirini qođdaţ teţkilatlirining kuchluk diqqet étibarini qozghighan idi. Netijide Germaniye qatarliq eng demoratik doletler tunji bolup oz dolitige kélip siyasi panaliq tiligen Uygurlarning iltijasini qubul qildi.
Nöwette chetellerde yashawatqan uyghurlarni asasen köchmenler we siyasi qachqunlar dep ikkige ayrish mumkin.siyasi qachqunlar bolsa birleshken döletler teshkilati we gherip elliri teripidin bekitilgen pirinsiplar boyiche siyasi panahliq tiligüchiler statüside yashap kelmekte.biz buyerde asasliq uyghur siyasi qachqunlar mesilisi meqqide nuhtuluq tohtalmaqchimiz.
Uyghur siyasi qachqunlar mesilisi,19 – esirning bashliridin, bolupmu 30 – yillardin etibaren mewjut bolup keliwatqan uzun tarihiy jeryangha ige bir mesile bolup, gerche dewir we mustemlikichi hakimiyetler periqliq bolsimu, emma uyghur siyasi qachqunlar mesilisining harektiri we mahiyitide hech bir ozgurush yuz bergini yoq.
30 – yillardin, hazirghiche bolghan dewirlerdiki uyghur siyasi qachqunlar dolqunini töwendiki birqanche basquchqa bölüsh mümkin.
Tunji basquchta, chet’ellerge qechip panahliq tiligen uyghur siyasi qachqunlarning wekilliri Sabiq Hoten helipisi Muhemmet imin bughra we Geriral mehmut Muhidilar bolup, ular bashchiliqidiki uyghurlar hindistandin panahliq tiligen idi.
1934 – yili 7 – ayning otturlirida, Qeshqerde qurulghan < Sherqiy Türkistan istiqlal jumhuriyiti > meghlup bolghandin keyin,Sherqiy Türkistanning jenobidiki aqsu, qeshqer, atush, hoten qatarliq rayonlardin bir türküm yurt kattiliri we milliy inqilap rehberliri shingshiseyning ziyankeshlik qilishidin qechip chetelge chiqip ketken bolup, ular asasen keshmir, hindistan, afghanistan,az bir qismi seudi erebistangha berip panahlanghan idi, ularning ichidiki wekil harektirlik zat Hoten helipisi Muhemmet imin bughra idi.
30 – yillardiki milliy inqilapning qalduq küchliri 1937 – yili geniral mehmut muhidi,hoten hökümitining sheyhül islami Muhemmet niyaz alemlerning bashchiliqida Hindistangha qechip chiqip panahlandi. Bu basquchta qechip chiqqan siyasi qachqunlarning sani heqqide hazirghiche eniq melumat yoq,ularning iqtisadi ehwaligha kelsek, bezi tarihiy menbelerde,eyni chaghda muhemmet imin bughra bilen mehmut muhidining hoten bilen qeshqer gheznisidiki altunlarni yötkep chiqqanliqi, emma bu bayliqlarning hindistanda engiliz hökümiti teripidin musadire qilinghanliqi weyaki Afghanistandiki bezi yerlik qebililerning < Sherqiy Türkistangha 10 ming esker iwetip berimiz > digen wediler bilen aldap ketilgenliki qeyt qilinmaqta.Muhemmet imin bughra we mehmut muhidilar hindistanda < yaponlar bilen mehpiy alaqe qilghan > digen bednam bilen türmige tashlanghan.
Ikkinchi basquchta, 49 - yili yene Muhemmet imin Bughra, Eysa Yusup alptekin bashchiliqidiki ikki minggha yeqin uyghur siyasi qachqunlar qoshuni kommunist hitayning ziyankeshlikidin saqlinish üchün keshmir rayonigha qechip chiqip Hindistandin panahliq tiligen we keyin ular turkiye, seudi erebistan qatarliq doletlerge yerleshken idi.
Uchunchi basquchta, 60 - yillarning bashlirida Sabiq < Sherqiy turkistan jumhuriyiti > ning rehberliridin Abdurop mehsum, Ziya semediler bashchiliqidiki birqanche yuzming uyghur sowet ittipaqigha qechip chiqip panalanghan, yene ohshash mezgilde meshhur uyghur zatliridin Abduwelihan hoja, Muhemmet Qasim, Huseyin gheznichi bashchiliqidiki nechche yuz uyghur qebilisi Afghanistangha kelip panalanghan we keyin turkiyening Qeysiri wilayirige kelip yerleshken idi.
Kommunist hitay hokumitining chegralarni qattiq qamal qilishi netijiside, 60 - yillardin taki 80 - yillarning beshgha qeder uyghur siyasi qachqunlarning Chet’ellerge chiqip panalinish yolliri putunley kesip tashlanghan idi.
80 – yillarning otturliridin, taki 90 - yillarning otturlirighiche bolghan mezgilni uyghur siyasi qachqunlarning 4 - basquchi dep sherhilesh mumkin, bu dewirde, hitayning siyasi ziyankeshlikige we besimigha uchrighan kop sandiki uyghur ziyaliliri we diniy zatlar pakistan, afghanistan, turkiye, ottura asiya turkiy jumhuriyetliri, yene az bir qismi bolsa gherip ellirige qechip kelip panalanghan idi, mesilen, Muhemmet imin Hezret, Sidiq Haji rozi, Ablikim Baqi, Abdujelil Qaraqash, hesen mehsum, Dolqun eysa ... qatarliq shehislerni bu basquchtiki uyghur siyasi qachqunlarning asasliq wekilliri dep korsutush mumkin.
Uyghur siyasi qachqunlarning tereqqiyat yolunishige qaraydighan bolsaq, 97 - yili ghuljida yuz bergen < 5 - fewral > weqesining, uyghur siyasi qachqunlarning 5 - qetimliq chong dolqunini kelturup chiqarghanliqini koruwelish tes emes.
Bezi gheyri resmi statiskilarda, < 5 - fewral > weqesidin buyan tehminen 5000 din artuq uyghurning turluk yollar bilen chet’ellerge qechip chiqqanliqi bayan qilinmaqta. Emma diqqet qilidighan bolsaq, bu basquchta qechip chiqqan uyghur siyasi qachqunlarning asasen gherip ellirini panalinish nishani qilghanliqini, 97 - yilidin buyan gherip ellirige, bolupmu yawropa birlikige eza doletlerge kelip panahliq tilewatqan uyghurlarning sanida hessilep eshish korulgenliki bir emiliyet.
Nowettegherbiy yawropadiki Germaniye,Firansiye,awustiriye, Belgiye, Gollandiye, shiwitsiye, shiwitsariye, Engiliye, Norwigiye, Erlandiye, Daniye, wingiriye, we Fillandiye … qatarliq 20 ge yeqin dolette jemmi 3000 din koprek Uygur yaţimaqta, buning içide Germaniye we Belgiyediki Uygurlarning sani eng kop.
nowette gherbiy yawropa doletliride yashawatqan uyghurlarning 95 pirsentige yeqinraqi 90 - yillarning bashliridin etibaren kelgenler hisaplinidu
Uningdin keyin uyghurlarning germaniyege kelishi 60 - yillarda bashlanghan bolup, eyni chaghda ataghliq uyghur tarihchisi Polat qadiri, meshhur uyghur shairi Sattar bulbul, uyghur siyasiyon erkin alptekin qatarliqlar merkizi germaniyediki < yawropa azatliq radiyosi > gha hizmetke qobul qilinghan, yene shu mezgillerde bezi uyghurlar turkiyedin ishchi supitide germaniyege kelip yerleshken idi, 80 - yillarning ahirigha kelgende wetendin biwaste chiqqan bezi uyghurlar germaniyege kelip siyasi panahliq tileshke bashlidi, emma 90 – yiligha qeder putun yawropadiki uyghurlarning sani 50 kimu yetip barmaytti we bularning hemmisi digudek germaniyede idi.
huddi yuqurida bayan qilip otkunumdek, < 5 - fewral > ghulja weqesidin keyin, zor bir dolqun koturulup, hitayning ziyankeshlikidin qachqan uyghurlar turkum – turkumlep yawropa ellirige kelip siyasi panahliq tileshke bashlidi we ular putun gherbiy yawropa doletlirige yeyilishqa bashlidi.
buning sewebi shuki, 90 - yillardin etibaren Ţerqiy Turkistan musteqilliq herikitining shiddet bilen kuçiyiţi, hitay hokumitining bu heriketlerni qanliq basturushi we buhil basturush netijiside meydangha kelgen Uygur siyasi qachqunlar mesilisi birleshken doletler teshkilati musapirlar ali kengishi, Helqara keçurum teţkilati, ţuningdek demokratik đerp elliridiki insan heqlirini qođdaţ teţkilatlirining kuchluk diqqet étibarini qozghighan idi. Netijide Germaniye qatarliq eng demoratik doletler tunji bolup oz dolitige kélip siyasi panaliq tiligen Uygurlarning iltijasini qubul qildi.

Qisqisi, nowette uyghur siyasi qachqunlar mesilisi Birleshken doletler teshkilati musapirlar ali komutiti, heliqara kechurum teshkilati ... qatarliq heliqaraliq teshkilatlarning, shundaqla gherbiy yawropa doletlirining diqqet - itibarini qozghawatqan mesililerning birige aylanmaqta, bolupmu uyghur siyasi qachqunlarning, chet’ellerde elip beriliwatqan Sherqiy turkistan milliy herikitining tereqqiyati uchun intayin mohim rol oynawatqanliqi korulmekte ...

Siyasi Panahliq Heqqide Omomiy Chüshenche

1.Siyasi panahliq digen nime ?

Siyasi panahliq – özi yashawatqan Dölettiki hökümet yaki melum partiye – gurohlarning qattiq besimi we ziyankeshlikige uchrap, öz yurtida yashash imkaniyiti qalmighan we hetta hayati heterge uchrighan insanlarning bashqa Dölet yaki rayonlargha panah tartip berishidin ibaret.

2. Siyasi panahliq tileshning shertliri qaysilar ?


Siyasi panahliq tilishigniz uchun jezmen oz dolitingizde iriq, din, siyasi qarash qatarliq jehetlerde dolet hakimiyitining besimigha we ziyankeshlikige uchrighan bolushigniz yaki uchrash hewipige duch kelgen bolushigniz, mesilen, milliy musteqilliq teshkilatlirigha qatniship ashkarilinip qelip qechishqa mejbur qalghan bolushigniz, hitaygha qarshi turluk shekildiki soz – heriketlerde bolup, siyasi, iqtisadi jehette hokumetning qattiq besimigha yaki jazalishigha duch kelgen bolushigniz, hitayning siyasi jehettiki ziyankeshliki tupeylidin oz memlikitingizde hizmet qilish, oqush we normal yayash imkaniyetliridin mehrum qalghan bolushigniz, normal diniy paaliyetlerge qatnashqanliqingiz tupeylidin hitayning jazalishigha, dayim besim qilishigha we hetta tutush buyruqi chiqarghanliqi tupeylidin bashqa yurtlarda qechip yurushke mejbur qalghan bolushigniz, hitayning edibiyat – sen’et sahesige qaratqan besimi tupeylidin eser yezish, elan qilish hoqoqingizdin mehrum qaldurulghan we hetta hokumet teripidin so’al – soraqqa tartilghan bolushingiz, hitayning pilanliq tughut siyasiti tupeylidin qursighingizdiki balini eliwetish hewipige duch kelgen we bu jehette eghir jerimaniler qoyulup yashashqa amalsiz qalghan bir weziyetke chushup qalghan bolushigniz, Siyasi tutqunlarning ayile – tawabatlirigha maddi we meniwiy jehettin yardem qilghanliqingiz üchün Hökümetning teqip qilishigha uchrighan bolushingiz,özingiz esker yaki saqchi bolup, hökümetning biguna insanlarni basturush yaki qirghin qilishigha qarshi chiqip qechip ketken bolushingiz, internet tor betlirige chetel tor betlirini körgenlikingiz yaki cheteldiki bezi siyasi teshkilat we gurohlar bilen alaqilashqanliqingiz tüpeylidin hökümetning siyasi ziyankeshlikige uchrighan bolushingiz, özingiz dohtur bolup, hökümetning pilanluq tughut siyasitini ijra qilishni ret qilghanliqingiz yaki insani sewepler tüpeylidin bezi siyasi qachqunlarni yoshurun dawalighanliqingiz üchün hökümetning teqip qilish hewipige duch kelgen bolushingiz, eger sizning yoldushingiz yaki ayalingiz, shundaqla ata – aningiz türmidiki siyasi tutqun yaki chetellerde hökümetke qarshi heriket bilen shughulliniwatqanliqi sewebidin hitay hakimiyitining siyasi besimigha, soal – soraqqa tartishigha, teqip qilishigha yaki siyasi we ijtimayi jehettin chetke qeqishi tüpeylidin öz dölitingizde normal insanlardek yashash imkaniyitidin mehrum qalghan bolushingiz … kerek, yene shuninggha ohshighan minglighan ehwallarni misal qilip korsutush mumkin.
Omomen qilip eytqanda, yurtini tashlap chiqip siyasi panahliq tiligüchi kishining hayati öz dölitide eghir hewipke duch kelgen bolushi, hakimiyetning ziyankeshliki tüpeylidin,siyasi, iqtisadi, ijtimayi jehettin hechbir chiqish yoli qalmighan bolushi lazim.
Yuqarqidin bashqa yene ijtimayi sewepler tüpeylidinmu panahliq tilesh salahiyitige erisheleysiz, mesilen, eger siz qosh jinisliq bolghanliqingiz tüpeylidin ( seterek eytqanda ekekzedek yaki köt ) özingiz yashawatqan mohitta qattiq chetke qeqishqa uchrap, normal yashash, ishlesh, oqush hoqoqliringizdin mehrum bolup, hayatingizni dawamlashturushingizgha amalsiz bir weziyetke chüshüp qalghan bolushingiz kerek.

3.Qaysi xil kishilerde siyasi panahliq tilesh salahiyiti bolmaydu?

Adette hechbir siyasi arqa körünishi bolmighan jinayi ishlar diloliri, iqtisadi we ijtimayi mesililer, shundaqla gherip döletliride ölchem qiliniwatqan < teror > mesilisi bilen alaqidar kishilerning siyasi panahliq salahiyiti bolmaydu, chünki buhil tiptikiler siyasi panahliq katigoriyesige kirmeydu. Eniqraq qilip eytqanda, < palanchini öltüriwetip qechip keldim >, < jemiyette ish tapalmay buyerge keldim >, < palani yerni partilitiwetip qechip keldim >, < sodida ziyan tartip qerizge boghulup qechip chiqtim >, < hökümetning bankisini we hitayni qoyuwetip qechip chiqtim > … digenge ohshash seweplerni körsetsingiz, panahliqingiz qobul bolush uyaqta tursun, eksiche beshignizgha bala teriwalisiz, chünki Interpol ( heliqara saqchi teshkilati ) ning pirinsipliri boyiche, bu teshkilatqa eza döletlerning jinayi ishlar jinayetchiliri we iqtisadi jinayetchilerni bir – birige qayturup berish mejburiyiti bar, qisqisi, özingizni kelgen yerde körisiz, buyerde shunimu eksertip qoymaqchimizki, weten ichi we sirtida hitaygha qarshi qoralliq teshkilatlargha qatniship qechip kelgen bolsingiz, özingizning partilitish, öltürüsh, göreger elish, bulash … qatarliq heriketlerge biwaste qatnashqanliqingizni sewep qilip körsütishingiz özingizge ziyanliq, chünki bu ishlar qaysi meqset yaki ghaye bilen elip berilishidin qetinezer, gherip ellirining neziride buhil hadisiler < teror > katigoriyesige kiridu, gerche sizni hitaygha qayturup bermisimu, emma panahliq teliwingiz ret qilinip, uzun yil perishanchiliq tartisiz, eger siz bu teshkilatlarda siyasi wezipe, yeni teshwiqat wariqi tarqitish, alaqilishish, weten ichi we sirtidiki teshkilatlargha mehpiy ahbarat yetküzüsh, sebdashliringizni yoshurup qelishqa ohshighan ishlar bilen shughullanghan bolsingiz, uchaghda hech bir mesile yoq. …

4. Uyghurlar Siyasi panahliq tilewatqan Dölet we heliqaraliq teshkilatlar Qaysi?

Nöwette, BDT ning belgilimisi boyiche, siyasi panahliq tiligüchilerni qobul qiliniwatqan Döletler Amerika, Kanada, Awustiraliye ( yengi zenlandiyemu buning ichide ), Yawropa birlikige eza 25 dölettin ibaret bolup, yawropa birlikige eza döletler ichide ilgiriki gherbi yawropagha mensup 15 dölet asas bolup, buyil yengi eza bolup kirgen 10 döletning bu jehettiki siyasetliri hetiche mukemmelliship bolghini yoq.emma bu döletlerdimu siyasi panahliq tilesh imkaniyetliringiz bar. Chünki bu döletlermu Yawropa birlikining bu jehettiki siyasetlirini ijra qilishqa mejbur.
15 dölet töwendikilerdin ibaret:
Germaniye, Firansiye, Engiliye, Bilgiye, shiwitsiye, shiwitsariye, Finlandiye, Daniye, Norwigiye, Awustiriye, Italiye, Giritsiye, erlandiye, portugaliye qatarliq döletlerdin ibaret bolup, gherbiy yawropa döletliri ichide peqetla Lünsenburg we Monakko siyasi panahliq tiligüchilerni qobul qilmaydu.
Siz yuqarqi döletlerning halighan birige biwaste kelip siyasi panahliq tiliyeleysiz, eger bu döletlerge kelish imkaniyitingiz bolmisa, öziningiz turiwatqan ( hitaydin bashqa ) döletlerdiki BDT musapirlar komuserlikining shöbilirige iltimas sunsingizmu bolidu, BDT ning buhil shöbiliri hemme döletlerde digüdek bar. Emma,imkaniyitingiz bolsa yuqarqi döletlerge biwaste kelip panahlanghinigniz ewzel.

5. Siyasi panahliq tileydighan döletni tallash we yawropa birlikining bezi pirinsipliri

Eger imkaniyitingiz bolsa, yawropa birlikidiki könglüngiz halighan bir döletke biwaste berishning amalini qiling, chünki, yawropa birlikining siyasi panahliq tilesh pirinsiplirida, eger siz bu birliktiki 25 döletning qasyisigha awal ayaq basqan bolsingikz, peqet shu dölettila panahliq tilesh hoqoqingit bolidu, bir dölettin, yene bir döletke atlap panahliq tiliyelmeysiz, mesilen, germaniyege kelgen bolsingiz, peqetla germaniyede siyasi panahliq tiliyeleysiz, eger siz germaniyede siyasi panahliq tilimey, bashqa bir döletke, mesilen Firansiyage barsingiz, Firansiye sizning aldin germaniyege ayaq basqiningizni bilip qalsa, yene udul germaniyege qayturiwetidu, bu jeryanda birmunche waqtingiz bikargha ketidu, eger siz sotta, < men firansiyege ayrupilan bilen udul kelgen > dep yalghan eytsingiz, panahliq telibingiz qobul bolghan teghqirdimu, eger künlerning biride yalghan eytqanliqingiz eniqlinip qalsa, yenila ahirida germaniyege qayturiwetidu. Mesilen, Qazaqistan, qirghizistan yaki hitaydin ayrupilan bilen biwaste barsingiz mesile chiqmaydu, bu jeryanda siz olturghan ayrupilan Yawropa birlikige eza melum bir dölette qisqa waqit qonup ( yoluchi chüshürüp yaki elip ), yene qayta uchup bashqa bir döletke barghan bolsa yenila mesile chiqmaydu, peqetla siz ayrupilan istansisidiki pasaport tekshüridighan tamojnidin ötmigenla bolsingiz, bu döletke ayaq basqan hisaplanmaysiz.
Eger sizning bezi sewepler tüpeylidin ( iqtisat, wiza, pasaport yaki bashqa sewepler tüpeylidin ) Amerika, kanada, Awustiraliye yaki yawropa birlikige eza döletlerge biwaste kelip panahliq tilesh imkaniyitingiz bolmisa, derhal özingiz turiwatqan dölettiki BDT organlirigha ( BDT musapirlar ali kengishining tarmaq shöbiliri ) ge berip yazma iltimas sunup panahliq tilisingizmu bolidu, emma siz, yuqurida diyilip ötülgen siyasi panahliq tilesh shertlirini orundighan bolushigniz lazim.

6. Siyasi panahliq tileshtin burun hazirlashta tegishlik matiriyallar

Siyasi panahliq tileshtin burun, özingizning sherqiy türkistandin kelgen uyghur ikenlikingizni we özingizning heqiqeten siyasi jehettin ziyankeshlikke uchrughuchi ikenlikingizni ispatlaydighan guwaname we höjjet – matiriyallarni aldin hazirliwalsingiz, bu siz üchün intayin paydiliq bolup, köp awarichiliqtin qurtulisiz we waqit hem iqtisat jehettin köp ziyan tartmaysiz.
Mesilen, pasaport, hitay hökümiti teripidin tarqitilghan salahiyet guwanamisi, püttürgen mektepliringizning deplomi, ishligen orningizning hizmet kenishkisi, Toy heti, shopurluq kenishkisi … qatarliqlar bolup, bu nersiler sizning heqiqeten sherqiy türkistandin kelgen – kelmigenlikingizni ispatlashta bek mohim, bolupmu bularning ichide salahiyet guwanamisi bekla zörür bolup, yuqarqilarning hemmisini hazirlashning zörüriyiti yoq, peqetla özingizning salahiyitini eniqlaydighan bir – ikki nerse bolsila kupaye qilidu.
Ikkinchi basquchta, özingizning siyasi jehettin ziyankeshlikke uchrighanliqingizni ispatlaydighan Hitay jamaet hewipsizlik tarmaqlirining üstingizdin chiqarghan qeghizi, sotning hökümnamisi,ish orningizning sizni hizmettin heydigenlikige dayir qarar we uhturushlar, yoldishingizni yaki ayalingizni tutush üchün qanun tarmaqlirining kochilargha chaplighan tutush elanlirining nushiliri, sizning hökümetke qarshi paaliyet elip barghanliqingizgha dayir metbuatlarda elan qilinghan hewer – maqalilar yaki Widio kasetliri, saqchilarning öyingizni ahturghanliqigha dayir belge, mal – mülkingizning hökümet teripidin musadire qilinghanliqigha dayir höjjet yaki belge, ilgiri siyasi seweptin türmide yatqanliqingizgha dayir qanun tarmaqlirining höjjetliri … qatarliq matiriyallarning halighan bir – ikkisini hazirlinshingiz kerek,eger özingiz bilen birge elip kelelmigen bolsingiz, yuqarqi matiriyallarni pochta yaki bashqa yollar bilen ekeldürsingizmu bolidu, mumkin qeder bu matiriyallar sizning tunji sotingizgha ülgürishi kerek,uchaghda birmunche awarichiliqtin qurtulisiz, ishingizning hel bolushimu tezlishidu.

7. Adwukat Tutung we uyghur teshkilatliridin meslihet sorang

Eger siz kelip siyasi panahliq tilimekchi bolghan dölette tonush bilishingiz yaki uyghur teshkilatliri mewjut bolsa, jezmen aldin ular bilen alaqiliship, ulardin siyasi panahliq heqqide meslihet sorang, uyghur teshkilatliridin özingizning rastinla hitay hökümiti teripidin tutush buyruqi chüshürülgen mohim siyasi qachqun ikenlikingizge yaki özingizning sherqiy türkistandiki melum yoshurun teshkilatning ezasi ikenlikingizge dayir ispat alalisingiz, bu sizge nahayiti paydiliq, nawada siz wetendiki chaghda cheteldiki melum uyghur teshkilati yaki mohim shehis bilen siyasi alaqe qurup, ularni weten heqqidiki uchurlar bilen teminligen ish – paaliyetliringiz bolsa, bu heqte ispatname alsingizmu bolidu, egerde siyasi panahliq tileshtin burun qolingizda özingizning uyghur ikenlikingizni we sherqiy türkistandin kelgenlikingizni ispatlaydighan hechqandaq belge bolmisa, uchaghda shu dölette sizni tonuydighanlardin bu heqte yazma ispat elip yaki ularni sotta shahitliqqa chaqirish arqiliq özingizning salahiyitini ispatlisingiz bolidu.
Siyasi panahliq tileshtin burun Adwukat tutush nahayiti mohim, chünki gherip elliride adwukatlarning roli nahayiti chong, shunga eger imkaniyitingiz bolsa, awal özingiz chüshken dölettin uyghurlar mesilisini bilidighan yaki uyghurlarning adwukatliqini qiliwatqan adwukattin birni tutung. Adwukat heqqi anche qimmet emes, tunji qetim tehminen 500 euro etrapida pul töleysiz, eger biraqla tölesh imkaniyitingiz bolmisa, adwukat bilen sözlüshüp, bölüp tölisingizmu bolidu.
Adwukat tutqandin keyin qolingizdiki matiriyallarni adwukatingizgha toluq tapshurung we özingizning nime üchün siyasi panahliq tilimekchi bolghanliqingizni hem özingizning kechürmishlirini qilche yoshurmay adwukatqa toluq bayan qiling, adwukatingiz sizning mepeetingizni qoghdughuchi hisaplinidu, u, siz teminligen ehwallardin paydiliq tereplerni retlep chiqip, siyasi panahliq tilesh pirinsiplirigha mas kelidighan halgha epkelip, aldin sizni özi shehsen siyasi panahliq tilesh orginigha elip berip baridu.
Egerde derhal adwukat tutush imkaniyitingiz bolmisa,siyasi panahliq tilesh resmiyitini bejirip bolghandin keyin tutsingizmu bolidu, chünki tunji qetimliq siyasi panahliq resmiyitide adwukat tutush shert emes, tunji qetimliq sotunguz muwapiqiyetlik bolup, panahliq teliwingiz qobul qilinsa, uchaghda adwukatqimu ehtiyajingiz qalmaydu, emma teliwingiz ret qilinsa, uchaghda mejburi adwukat tutisiz we adwukat tutushingiz shert.

8. Siyasi panahliqning tunji basquchida diqqet qilidighan nuhtilar

Nawada siz qanunsiz yollar bilen gherip ellirige kirip ( yalghan pasaport bilen yaki hech pasaportsiz yoshurun wastilar bilen ) qelip,resmiy panahliq tileshtin burun ayrupilan istansisida, tamojnida yaki bashqa tekshürüshler jeryanida saqchigha tutulup qalsingiz, soraq jeryanida özingizning hitayning siyasi ziyankeshlikige uchrap siyasi panahliq tilesh üchün kelgenlikingizni, hayatingizning heter ichide qalghanliqini bayan qiling,mushu bir jümle söz kupaye qilidu, emma saqchilargha hergiz artuqche söz qilmang, peqetla uyghur terjimangha we adwukatqa ehtiyajingiz barliqini bildürüng, adwukat bilen meslihetliship andin tepsili kechürmishliringizni bayan qiling, eger buhil soraqlar jeryanida tejirbisizlikingizdin qilghan sözliringiz gheripning siyasi panahliq shertlirige toshmay qalsa, uchaghda shu dölettin mejburi heydep chiqirilish yaki hitaygha tapshurup berilish hewipige uchraysiz, shunga jezmen Adwukat we uyghur terjiman kelgiche sewir we süküt qiling.
Mesilen, germaniyede buninggha ohshash mundaq bir hadise yüzberdi:
Birqanche ay burun, Qazaqistandin 4 neper uyghur Kubaning sayahet wiyzisini elip, ayrupilan bilen kubagha yolgha chiqqan, bular hitay hökümiti teripidin izdiliwatqan siyasi qachqunlar bolup,ular ottura asiya döletliride tutulup qelip hitaygha qayturulup berilishidin qorqup, yawropa ellirige kelip siyasi panahliq tilimekchi bolghan,emma yawropagha biwaste kelish imkaniyitini tapalmay, Qazaqistandin Germaniye arqiliq Kubagha baridighan ayrupilangha olturghan. Ayrupilan germaniyening Firankifurt ayrudurumida qisqa waqit tohtap, yolochilarni almashturidighan chaghda, heliqi 4 neper uyghur Kubaning Wiyzisi bar pasaportlirini yirtip oburnidin eqitiwetip,ayrudurumning tamojnisida siyasi panahliq tiligen, emma ular tamojnidin resmiy ötmigini üchün, germaniyege kirgen hisaplanmaydiken,germaniye saqchiliri ularni ayrudurumning saqchihanisida soraq qilghan, emma ularning siyasi panahliq tilesh jehette hechbir tejirbisi bolmighanliqi üchün, saqchidiki soraq jeryanida özlirining siyasi qachqunliqigha dayir tüzük birnerse dep berelmigen we orunsiz sözlerni qilip qoyghan, ularning bergen jawabi siyasi panahliq tilesh shertlirige uyghur kelmigini üchün, saqchi dayirliri ikkisi ayal, ikkisi er bu 4 uyghurni Firankifurt ayridurumidiki qanunsiz chehgridin kirgen chetelliklerni solaydighan türmige solap qoyghan, siyasi panahliq sotliri bu bicharilerning tunji qetim bergen jawaplirigha asaslinip turup ularning teliwini ret qilghini üchün, ular 4 aydin buyan siyasi panahliq tiligüchiler qatarida emes, belki jinayi ishlar jinayetchisi qatarida türmide qamilip yatmaqta, eger ular tunji soraqta biraz layiqida jawap bergen bolsa idi, ularning mesilisi siyasi panahliq tilesh katigoriyesige kiretti – de, saqchilarning ularni dawamliq tutup turush hoqoqi bolmaytti we ular siyasi panahliq tiligüchiler lagirigha yötkep berilgen bolatti. Ularmu pütünley erkinlikke erishken bolatti. Hazir germaniyediki bezi uyghur teshkilatlirining arilishishi bilen, uyghurlar mesilisini yahshi bilidighan bezi adwukatlar bu 4 uyghurning ishigha chepiwatidu, emma ularning junji qetim digen sözliri adwukatlarni qiyin ehwalgha chüshürüp qoyiwatidu, shunga bundaq ehwalgha chüshüp qalghanda hergiz öshuq gep qilmasliq, jezmen adwukat telep qilish kerek.
eger saqchi dayirliri aldingizgha hitay terjiman elip kelse, uyghur terjiman telep qiling, bu sizning tebiy heqqingiz, nawada shu dölette uyghurche terjiman bolmisa ( gherip ellirining köp qismida uyghurche terjiman bar ), uchaghda hitay terjimangha maqul bolsingiz bolidu, emma resmiy siyasi panahliq sotingiz bolghangha qeder oshuqche söz qilmang. Siz siyasi panahliq tiligendin keyin, saqchi dayirlirining sizni dölettin heydep chiqirish salahiyiti bolmaydu, sizning mesilingiz chetellikler idarisining we sot mehkimisining qoligha ötidu, sotning qarari bolmay turup sizni chiqiriwetelmeydu, bu jeryanda siz özingizning siyasi panahliq tilesh jehettiki hazirliqingizni qiliwelish imkaniyitige erishishiz, < hitaygha qayturup berermikin > digen endishidinmu qurtulisiz.
Yene bir mohim nuhta shuki, eger siz gherip ellirige qanunsiz yolar bilen kirgen bolsingiz ( yalghan pasaport bilen yaki mashina, kimiler bilen oghurluqche ), uyer – buyerde laghaylap yürmey, shu künning özidila munasiwetlik orunlarni izdep tepip siyasi panahliq tileng, saqchi idarisigha berip özingizni melum qilsingizmu bolidu, undaq qilmay, tonush – bilishliringizning yaki uruq – tuqqanliringizning öyide birqanche kün turup aldin berip panahliq tilisingiz, hem özingizni, hem tonush – bilish, uruq tuqqanliringizni balagha qoyisiz, chünki chegradin qanunsiz kirgen birsini qondurup qelish jinayet hisaplinidu, siyasi panahliq tiligen waqtingizda, < nime üchün bügün kelding ? nechche künning yaqi nede turdung ? nime yep, nime ichting ? kelishingge bashqilar yardem qildimu ? … > digendek birmunche soal – soraqqa uchraysiz, chünki siz, shu döletke ayaq basqandin tartip, siyasi panahliq tiligiche bolghan ariliqta ötken waqtingiz heqqide tepsili we eniq jawap berish mejburiyitide, eger siz qopup, < palanining öyide turghan, kelgiche palani bilen alaqilashqan, kelishimge buyerkidi palani dostum yardem qilghan … > digendek jawaplarni bersingiz, uchaghda sizge yardem qilghan ashu kishiler derhal qanun orunlirining < adem etkeschiliki qilghan, qanunsiz kishilerni yoshurghan > digendek eyipleshliri bilen soal – soriqigha we jazalishigha uchraydu,buning jazasimu eghir. germaniyede buninggha dayir misallar nahayiti köp.

9. Siyasi panahliq tileydighan orun we resmiyet bejirish qayidiliri

Gherip ellirining herqaysi sheherliride mehsus siyasi panahliq tilesh organliri bolidu ( mesilen, germanche < Auslaender behoerde > dep atilidu ), uyghurlar bu organlarni adette < Azuylhana > dep atiwalghan.
Eger siz siyasi panahliq tilimekchi bolsingiz, Adwukatingizning hemraliqida, nawada adwukatingiz bolmisa özingiz biwaste Azuylhanigha ( siyasi panahliq tilesh orni ) berip iltimas qilisiz. Iltimas qilishtin burun özingizning salahiyitingizni ispatlaydighan matiriyallarni ( pasaport, salahiyet guwanamisi we bashqa höjjet – matiriyallar ) eliwelishni unutmang.
Siyasi panahliq tilesh orginigha kiridighan chaghda, ishiktiki qarawul sizning nime seweptin kelgenlikingizni soraydu,siz uninggha siyasi panahliq tilesh üchün kelgenlikingizni eytisiz,buyerde peqetla bir jümle söz kupaye qilidu,bezi organlarda qarawul bolmaydu, biwaste kireleysiz.
egerde shu dölette birer tonushingiz bolsa, uninggha shu döletning tilida < men sherqiy türkistandin siyasi panahliq tiligili keldim, ismim palanchi, toghulghan yil – ay – künüm mawu … > digen mezmonda birparche het yazduruwelip,shu hetni tapshursingizmu bolidu, uchaghda orunsiz soal – soraqtin qurtulisiz.
Sizni aldi bilen siyasi panahliq tilesh orginining bir hadimi kütiwelip, nime seweptin kelgenlikingizni soraydu, eger siz chetelche bilmisingiz, dostingiz yezip bergen heliqi hetni körsütüng, umu bolmisa gep – söz qilmay pasaportingizni yaki salahiyet guwanamisini tapshurisiz,siyasi panahliq tilesh orginining hadimi sizni tizimlap bolghandin keyin, sizni bir ishhanida saqlitip qoyup, terjiman chaqirtidu, siz hitay gerejdani bolghiningiz üchün aldi bilen hitay terjiman chaqirtidu, eger hitay terjimanni halimisingiz yaki hitayche bilmisingiz, < manga uyghurche terjiman lazim > dep ching turiweling, chünki terjiman tallash sizning heqqingiz, hökümet hadimi sizning rastinla hitaydin kelgen – yaki kelmigenlikingizni sinap beqish üchün, hitayche terjiman arqiliq sizdin addi soallarni soraydu, mesilen, < nedin kelding ? isming nime ? yurtung qeyer ? > digendek. Bu soallargha bir – ikki eghiz hitayche jawap berginingizning ziyini yoq, eger < bir eghizmu bilmeymen > disingiz, sizning hitaydin kelgenlikingizdin gumanlinip qalidu – de, resmiyitin giz uzurap ketidu, chünki hökümet tarmaqliri uyghurlarni < bir – ikki eghiz bolsimu bilidu > dep qaraydu. Siz hitayche özingizni bir – ikki jümle bilen tonushturghandin keyin, < men siyasi geplerni hitayche yahshi diyelmeymen, manga uyghur terjiman lazim > digen telepni qoyung, siyasi panahliq tilesh orginining hadimi hitay terjimanni qayturuwetip, orgigha uyghur terjiman chaqirip kelidu. Siz terjiman wastisi arqiliq özingizning nime seweptin kelgenlikingizni eytisiz, bu peqetla tizimgha aldurush resmiyiti bolup, resmiy sot hisaplanmaydu, shunga bu jeryanda özingizni yipidin – yingnisighiche tepsili tonushturushingizning hajiti yoq.
Tizimgha aldurush jeryanida sorulidighan soallar asasen töwendikidek bolidu:
1) isim – familingiz ?
2) nedin keldingiz ?
3) bu döletke qachan, nime bilen keldingiz ?
4) buyerde uruq – tuqqan, tonush – bilishliringiz barmu ?
5) wetiningizdin qachan ayrildingiz ?
6) nime seweptin buyerge keldingiz ?
7) siyasi panahliq tileshtiki meqsidingiz nime ?
eger hitaygha qaytip ketsingiz qandaq jazagha uvhraysiz ?
9) Hitaygha qarshi qandaq heriketlerde bolghan ?
Yuqarqidek soallargha addi, eniq jawap bering, bolupmu yil, ay we künlerni arilashturuwetmeng, konkiritni emes, abisrakit, yeni esli sotta dimekchi bolghan kechürmishliringizning qisqartilmisini bayan qilip ötüng, buhil resmiyet bejirish jeryanida qilghan sözliringiz resmiy sotta delil süpitide qollunilidu, shunga bu qetim digen gepingizni esingizde ching tutiweling, bolupmu yil – ay – künlerni, eger resmi sotta digenliringiz bilen resmiyet berijish jeryanida digenliringiz zit kelip qalsa yaki ohshimay qalsa, uchaghda siyasi panahliq teliwingiz ret qilinishi mumkin.
Nawada tapshurghan höjjet – matiriyalliringiz kamliq qilip, resmiyet bejiridighan hadim sizdin, < bizge tapshuridighan bashqa matiriyalliringiz barmu ? > dep sorisa, bezi matiriyallarni ekeldürüshke tirishiwatimen, resmiy sotta tapshurimen > dep jawap bering we resmiy sotqiche özingizge paydiliq matiriyallarni toplashqa tirishing.
Eger resmiyet bejirish jeryanida qolingizda özingizni ispatlaydighan hechbir matiriyal bolmisa, mesilen, pasaport, salahiyet guwanamisi we bashqa nersiler, uchaghda siz, < mening millitim uyghur, Hitaylar besiwalghan sherqiy türkistanning palanchi shehridin keldim, qechish jeryanida ashkarilinip qalmay dep hechbir matiriyal almidim, mening salahiyet guwanamemdiki isim – familem, yurtum, adrisim mawu, ishenmisenglar hitay hökümitidin soranglar … > digen jawapni bersingiz bolidu. Eger siz shu dölette birer uyghurni tonusingiz,shu uyghurni özingizning sherqiy türkistandin kelgen uyghur ikenlikingiz üchün guwachiliqqa körsetsingiz bolidu. Hökümet hadimi sizni sinap beqish üchün, terjiman arqiliq gepke selip yaki bolmisa sizge sherqiy türkistanning heritisini körsütüp yaki sherqiy türkistangha dayir soallarni sorap, sizning rast uyghur yaki emeslikingizni, sizning rastinla sherqiy türkistandin kelgen – kelmigenlikingizni eniqlashta tirishidu, bundaq bolushidiki sewep, bezi gherip elliride uyghur bolmighan bashqa milletler, mesilen özbekistandin we afghanistandin kelgen özbek – afghanlarning özini < sherqiy türkistandin kelgen uyghur > dep tonushturup siyasi panahliq tilesh ehwalliri körülgini üchün, Siyasi panahliq organliri bu jehette inchike tekshürüsh elip berishqa mejbur bolghan. Uning üstige ottura asiya jumhuriyetliride yashawatqan we bu döletning gerejdani bolghan bezi yughur qerindashlirimizmu özini sherqiy türkistandin biwaste kelgen qilip körsütüsh ehwallirimu yoq emes, chünki Qazaqistan, qirghizistan, özbekistan qatarliq döletlerdin kelgen web u döletlerning gerejdani bolghan uyghurning siyasi panahliqi asasi jehettin ret qilinidu, jezmen sherqiy türkistanda yashighan bolushigniz we sherqiy türkistandin yengi chiqqan bolushingiz kerek, adette gherip elliride sherqiy türkistandin chiqqan uyghurlarning siyasi panahliqining qobul bolush nisbiti bashqa milletlerningkige qarighanda pewquladde yuquri, uning üstige hitay kommunistik bir dölet, kommunistik sestima astidiki döletlerdin kelgenlerge ayrim muamile qilinidu we ularning panahliqi ret qilinghan teqdirdimu asanliqche öz döletlirige qayturulmaydu. Shunga uyghur bolmighan yaki wetendin biwaste chiqmighan kishiler bu ewzelliktin paydilinishning koyigha chüshken. Shunimu eskertip qoyush kerekki, millitingizning uyghur, qazaq, qirghiz, özbek, tajik yaki mongghul bolushi mohim emes, mohimi sizning sherqiy türkistanliq bolup – bolmighanliqingizdur. Peqetla sizning hitay mustemlikisi astidiki sherqiy türkistanda yashighanliqingiz kupaye qilidu.
Siyasi panahliq resmiyiti bejirgende yalghan gep qilishtin,bash – ayighi mas kelmeydighan taqa – tuqu gep qilishtin saqlining, egerde tekshürüp eniqlinip qalsa, uchaghda sizning hechbir gepingizning qimmiti bolmaydu, rast gepingizgimu ishenmeydighan bolidu. Bu sizge nahayiti ziyanliq.
Adette siyasi panahliq resmiyitini bejirish ikki hil bolidu, biri yazma iltimas, yene biri aghzaki iltimas, emma, Firansiye qatarliq birqanche döletni hisdapqa almighanda, köp döletlerde iltimas qilish shekli eghizche bolidu. Eger yazma iltimas sunushqa togha kelip qalsa, uchaghda özingizning pütün terjimehalingiz, siyasi kechürmishliringiz we siyasi panahliq tilishingizge sewepchi bolghan mesililerni öz ichige alghan etirapliq bir iltimasname hazirlap chiqip, mumkin bolsa uni shu döletning tiligha terjime qildurup ( terjiman tapalmisingiz uyghurche yaki hitayche yollisingizmu bolidu ), bu iltimasnamini siyasi panahliq tilesh organlirigha yollaysiz,iltimasnamigha qoshup qolingizda bar bolghan höjjet – matiriyallarni, mesilen, salahiyet guwanamisi, toy heti, shopurluq kenishkisi,deplom, hizmet kenishkisi, wetende chüshken resim yaki Wiydio kasetliri, teshkilat yaki shehislerning ispatnamisi, hitayning sot we saqchi tarmaqlirining tutush buyruqi, hökümnamisi, soraq hatiri …digendek matiriyallsarni birge yollashni untup qalmang.
Iltimasnamingizning bash – ayiqi maslashqan, weqeliri eniq we mentiqiliq bolushi kerek. chünki tunji qetimliq iltimasname intayin mohim bolup, nawada tunji teliwingiz ret qilinsa, birmunche awarichiliq tartisiz, aylap, hette yillap saqlashqa mejbur bolup qalisiz, shunga bu mesilige hergizmu sel qarimang !
Siyasi panahliq tilesh orginining hadimi sizning ehwalingizni qisqiche igellep bolghandin keyin, sizning eghizaki teliwingizni qobul qilip, sizni resmiy royhetke alidu, resimingizni tartip, barmaq izliringizni alidu, arqidinla qolingizgha resimingiz chaplanghan qeghez yaki kenishkini ( siyasi panahliq tiligenlikingizge dayir hökümetning resmiy belgisi ), tutquzup,derhalla sizni panahliq tiligüchiler lagirigha ( germanche Azuy Heim dep atilidu ) orunlashturup qoyidu. Siz siyasi panahliq tiligen waqittin etibaren sizning ölük – tirikingizge, yeni hemme ishingizgha hökümet ige bolidu,yataq, turmushqa kereklik boyumlar, keyim – kechek, hetta qazan – qumuchingizghiche hemmini qolingizgha beridu, köpinche lagirlarde her küni 3 waq tamaq tarqitip beridu yaki künche bir qetim qolingizgha bir kün yetküdek yimek – ichmek, gösh, sey – köktat beridu, emma tamaq we yimek – ichmek tarqatqanda jezmen hazir bolushingiz kerek, chünki tamaq waqtida yoqlima qilidu,aghrip qalsingiz derhal bikargha dawalaydu, omomen hemme ehtiyajingizni heqsiz teminleydu, her ayda bir qetim parche – purat hejingiz üchün qolingizghe yene aziraq neq pulmu beridu. Herqaysi dölet yaki sheherlerdiki siyasi panahliq tiligüchiler lagirining tüzümi ohshimaydu, bezisi tamaq tarqitidu, bezisi qolingizgha pul berip, < mushuninggha özeng yimek – ichmek al we bir aygha yetküz > deydu.
Siz orunlashqan Musapirlar lagiri adette mehmanhanilargha ohshash ketidu, bu lagirlarning bezisi sheherde, bezisi sheher sirtida bolup, qatnash intayin qulayliq, emma Siyasi panahliq tilesh lagirining qayide – pirinsiplirigha toluq emel qilishingiz lazim, lagirgha kirip – chiqishingiz erkin bolup, peqetla kiridighan chaghda hökümet bergen guwanamini körsütisiz,shenbe – yekshenbe künliri tolush – bilishliringizning öyide qonup qalsingizmu bolidu, emma düshenbidiki tamaq tarqitidighan waqitqa ülgürüp kelishingiz kerek ( buyerde men peqetla germaniyeni közde tuttum, bashqa döletlerningmu asasi jehettin ohshushup ketidu ).
Bekim siz siyasi panahliq resmiyitini bejirish jeryanida mundaq ehwalghimu duch kelishingiz mumkin:
Mesilen, eger sizning qolingizda özingizning siyasi panahliq tiligen shu döletke qandaq kelgenlikingiz we ozingizning salahiyiti heqqide hechbir ispat bolmisa ( pasaport, salahiyet guwanamisi, ayrupilan biliti we bashqilar ), belkim siyasi panahliq resmiyitini bejiridighan hadimlar derhal saqchi chaqirishi mumkin, saqchilar sizni saqchi idarisigha elip berip shu döletke qandaq kelgenlikingiz we nime meqsette kelgenlikingiz heqqide soal – soraqqa tartidu, soraq jeryanida qalaymiqan gep qilishtin saqlining, chunki saqchigha bergen ipadingiz keyin siyasi panahliq tilesh sotingizda ispat süpitide qollunilidu, saqchigha özingizning nim seweptin kelgenlikingizni, siyasi panahliq tileshtiki meqsidingizni we özingizning kechürmishliringizni toluq we tepsili bayan qiling,siz shu döletke qanunsiz kirgenlikingiz uchun ( yalghan pasaport bilen yaki pasaportsiz ), saqchi dayirliri sizni tehminen bir – ikki kün tutup turghandin keyin, eger sizning bayanliringiz siyasi panahliq tilesh shertlirige toshqan bolsa sizni siyasi panahliq tilesh orginigha yaki siyasi panahliq tilesh lagirigha yollap beridu. Saqchida tutup turulush jeryanida sizning tonush – bilishliringizge we adwukatqa telifun qilish hoqoqingiz bolidu, tutup turulush jeryanida yimek – ichmikingiz saqchi organliri teripidin heqsiz teminlinidu, eger tamaka we bashqa qoshumche buyumlargha ehtiyajingiz bolsa,sizni küzitidighan saqchigha pul bersingiz derhal ehtiyajliq nersiliringizni ekilip beridu.
Saqchidiki soraq jeryanida, siz hitay gerejdani bolghanliqingiz üchün, aldi bilen hitay terjiman chaqirishi mumkin, eger sizning hitaychingiz yahshi bolmisa yaki hitay terjimanni halimisingiz, saqchi dayirliridin uyghur terjiman telep qiling, bu sizning hoqoqingiz.

10. Siyasi panahliq tilesh sotining tertipliri

siz siyasi panahliq tilesh resmiyitini tamamlap bolghandin keyin,huddi yujqurida dep otkünimizdek hökümet sizni mehmanhanigha ohshap ketidighan lagirgha orunlashturidu we sizni derhal dohturhanigha iwetidu, dohturhana sizning salametlikingizni omomiy yüzlük tekshürüp chiqip, eger sizde jiddi kesellik alametliri körülse, derhal dohturhanida yatquzup heqsiz dawalaydu, tekshürüsh jeryanida salametlikingizde birer mesile körülmise, qolingizgha tekshürüsh netijisini tutquzup lagirgha yollap beridu. Siz turiwatqan lagirdimu mehsus ambilatoriye mewjut bolup, lagirda yetish jeryanida aghirip – tartip qalsingiz derhal dohturgha körününg.
Siz lagirgha orunlushup tehminen bir – ikki heptidin keyin, sizge siyasi panahliq tilesh sotingizning qachan ötküzilidighanliqi heqqide sot mehkimisining resmiy uhturushi kelidu, siz lagirda turush jeryanida bashqa yerlerge ketip qalmang, lagirning tahtisidiki elanlargha her küni diqqet bilen qarang, tamaq waqtidiki yoqlimida jezmen hazir bolung, eger diqqetsizlik qilip, sotning uhturushini waqtida tapshurup almisingiz, jeq awarichiliq tartisiz, hetta siyasi panahliq teliwingizning ret qilinishigha sewepchi bolushingiz mumkin.
Adette Sotning uhturushi kelip tehminen yerim ay, yaki bir aydin keyin resmiy sotingiz bolidu, uhturushni tapshurup alghandin bashlap puhta teyyarliq qiling, bolupmu yil – ay – künlerni esingizde ching tutung, mumkin bar sotqa kechürmishliringiz yezilghan qeghezni kötürüp kirishtin saqlining, chünki bundaq qilsingiz sotchigha yahshi tesir bermeysiz, pütün weqelerni puhta yadliweling, nawada tutuwelish qabiliyitingiz pewquladde nachar bolup, yaki rohiy jehette normalsiz alametler körülse ( kechisi uhliyalmaydighan derijidin tashqiri jöyliydighan, tohtimay bash aghriydighan), uchaghda kechürmishliringizni yazma shekilde teyyarlap chiqing we sotchigha nime üchün qeghez kötürüp kirgenlikingizni yahshi izahlang,buhil ehwallarda eng yahshisi sottin burun pishilog dohturgha körünüp, özingizdiki gheyri alametler heqqide dohturdin ispat eling yaki yuqarqidek sewepler bilen dohturgha barghanliqingiz heqqide dohturning diyagnozini sotchigha körsütüng.
Yene bir hil ehwal barki, qismen hallarda siz chetellikler idarisida siyasi panahliq resmiyitini bejirgen künning özidila, hökümet terep sizni saqlatmay shu küni sotingizni qilishi mumkin. Bun daq ehwalda sizning aldin teyyarliq qiliwelish pursitingiz bolmay qalidu de, sot jeryanida temtirep qelishingiz mumkin, shunga bundaq ehwalgha duch kelgende salmaq, eghir besiq bolung, sotchigha yalghan gep qilishtin, bash – ayighi maslashmaydighan taqa – tuqa gep qilishtin saqlining we özingizning kechürmishlirini qisqa, ihcham we qayil qilarliq derijide bayan qiling, eger qolingizda sotchigha tapshuridighan yeterlik matiriyalingiz bolmisa ( salahiyet guwanamisi we shunigngha ohshash höjjet – matiriyallar ), uchaghda siz sotchigha bu matiriyallarni qisqa waqit ichide teyyarlap tapshuridighanliqingizni, biheterlikni közde tutup bu nersilerni özingiz bilen birge elip kelmigenlikingizni bayan qiling, eger bu matiriyalliringizni bashqa döletlerdiki tonushliringizgha amanetke qoyghan bolsingiz bunimu sotchigha eniq deng we pochta arqiliq ekeldürüp beridighanliqingizni bildürüng we shu kündin etibaren bu matiriyalliringizni ekeldürüshke tirishing, matiriyallar toluqlanghan haman uni derhal adwukatingiz arqiliq sot mehkimisige yaki sizni deslepte sotlighan sotchigha iwetip berishke tirishing.
Nawada bundaq ehwalgha duch kelgende, salametlikingiz yahshi bolmisa, rohiy halitingizde normalsizliqlar körülse, mesilen, tutuwelish qabiliyitingizning derijidin tashqiri töwenlep ketishi, kechisi uhliyalmasliq, derijidin tashqiri bash aghriqi … digenge ohshash alametler körülse, buni sotchigha ochuq bildürüp, uningdin sot waqtingizni bir az kechiktürüshni telep qiling, chünki hitayning ziyankeshlikidin qurtulush üchün nechche aylap, hetta yillap qechip yürgen uyghur siyasi qachqunlarda buhil hadisiler köp uchuraydu, bolupmu türmidin yengi chiqqan uyghurlarda pishilogiyelik normalsizliq köp uchuraydu, shunga sot mehkimisi sizning bu ehwalingizni nezerde tutup, sot waqtingizni kechiktüridu, bu jeryanda siz pishilog dohturlargha körününg, özingizdiki gheyri alametlerni dohturgha ochuq bayan qiling, eger hitayning türmiside eghir qiynashqa uchrash tüpeylidin bediningizde yara izliri bolsa bunimu dohturgha körsütüp sewebini bildürüng we bu heqte dohturdin diyagnoz yaki sot mehkimilirige qarita yazma doklat eliwelishni unutmang, bu doklat sizning sotingizda intayin mohim rol oynaydu.
Shuni eskertip qoymaqchimizki, eger siyasi panahliq tilesh resmiyitini bejirishtin burun adwukat tutmighan bolsingiz, resmiyetni bejirip, resmiy sotingiz bolghiche ariliqta adwukat tutushqa tirishing, huddi yuqurida dep ötkünimizdek, adwukat heqqi unchiwala qimmet emes, adwukat tepishmu asan, adwukatqa beridighan neq pulingiz bolmisa, keyin töleydighanliqingizni bildürsingizla kupaye qilidu. Adwukat tutqandin keyin, resmiy sotingiz bolghiche ariliqta adwukatingiz bilen etirapliq meslihetlishing, eger til bilmisingiz adwukatingiz sizge terjiman teklip qilidu, adwukatingizdin hech nerse yoshurmang, u sizning bayanliringizning mehpiyetlikini qoghdash we sizning menpeetingiz üchün hizmet qilish mejburiyitige ige.adwukatingiz sizge sotta nimilerge diqqet qilish kerekligi heqqide we qandaq matiriyallarni hazirlash heqqide sizge etirapliq melumat we meslihet beridu.

11. siyasi panahliq soti we sorilidighan soallar

Siz, Siyasi panahliq tilesh resmiyitini bejirip tehminen ikki hepte yaki birer aydin keyin ( herqaysi gherip ellirining ehwali oxshaymaydu ), siz turiwatqan adrisingizgha yaki adwukatingizgha sotning resmiy uhturushi kelidu ( köpünche zakas het sheklide bolup, sotning uhturushi yoqap ketidighan ehwallar asasiy jehettin körülmeydu ),sotning uhturushida, sotning waqti we orni tepsili yezilidu.
Siz uhturushni tapshurup alghandin keyin, adwukatingiz bolsa adwukatingiz bilen, eger adwukatingiz bolmisa özingiz sotning waqtigha ülgürüp bering, sotqa chiqishtin burun retlik we pakiz kiyining, shexsi taziliqingizgha diqqet qiling ( mesilen, chach, saqal – burut, tirnaq digendeklerge ), sotchigha tapshuridighan matiriyalliringizni we sotning sizni chaqirghan uhturush qeghizini yeningizgha eling. Sot jeryanida edep – ehlaqqa, yürüsh – turushingizgha alahide diqqet qiling ( waqirap – jaqirashtin, burnungizni tartishtin, kekirishtin,kiyim – kechekliringizning tügmilirini echiwetip tekebburlarche kerilip olturushtin saqlining ), sizning sottiki heriketliringiz we yürüsh – turushingiz sotchigha alahide tesir körsütishi mumkin, sotchi sizning teqdiringizni belgiligüchi bolup, uninggha tunji uchrushushta yaman tesir berip qoysingiz, bu, sizning sotingizning netijisige biwaste tesir körsütishi mumkin. Shunga sotchigha mumkin bar xushxuy, illiq muamile qilishqa tirishing.
Tujni qetimliq sotingizning shekli nahayiti addi bolup, huddi kichik söhbetlerge oxshap ketidu, bir sotchi, bir terjiman we sizla bolisiz, huddi söhbetleshkendek olturisiler, shunga jiddiliship ketishingizning hajiti yoq.
Sotchi aldi bilen isim – familingizni sorap bolghandin keyin, sotqa aldin tapshurghan matiriyalliringizni bir – birlep dep ötidu we yene qoshumche tapshuridighan nersingizning bar – yoqluqini soraydu. Eger qoshumche tapshuridighan matiriyalliringiz bolsa sotchigha tapshurung, arqidin resmiy sotlash bashlinidu.
Edette siyasi panahliq tilesh sotlirining hadimlirining hemmisi mutehesis we pishilog bolup, köpünchisi sizning wetinignizning ehwalini yaxshi bilidu, bolupmu wetenning jughrapiyesi,Tarihi weyaki siyasi ehwali heqqidiki soallirigha eger yeterlik melumatingiz bolmisa hergiz tehminen jawap bermeng, bilmisingiz < yahshi bilmeydikenmen > dep jawap bering,bilgenliringizni bolsa eniq eytip bering.
Sotchi herbir soalni otturigha qoyghanda, terjiman sizge buni toluq terjime qilip beridu, sizning bergen jawabingizni terjiman yene sotchigha terjime qilip beridu. Sotingiz adette tehminen bir saettin 5 – 6 saetkiche dawam qilidu, bezi ehwallarda yerim saet dawam qilishimu mumkin, sotingizning bekla qisqa dawam qilishi siz üchün anche paydiliq emes, chünki bunchilik qisqa waqit ichide özingizning barliq kechürmishliringizni toluq bayan qilish imkaniyitige ige bolalmaysiz, shunga hergizmu < sotum baldurraq tügisiken > digen hiyalda bolmang, pütün mesilini mushu birinchi qetimliq sotta hel qilsingiz, keyin köp awarichiliqtin qurtulisiz.
Sotchining sizdin soraydighan soalliri adette töwendiki dayire ichide bolidu:
1. nedin keldingiz ?
2. bu döletke qandaq keldingiz ?
3. bu dölette tolush – bishliringiz barmu ?
4. buyerge kelishingizge kim yardem qildi ?
5. Qaysi sheherge awal chüshtingiz ? bu sheherge nime bilen, qachan, qandaq keldingiz ?
6. kespingiz nime ?
7. oqughanmu ? qaysi mektepte ? qachan püttürgen ? nede ishligen ?
8. wetiningizdin qachan, qandaq ayrildingiz ?
9. toy qilghanmu ? qachan toy qilghan ? balingiz barmu ? ismi nime ? ayalingizning ismichu ? hazir ayalingiz nede ? nime ish qilidu ?
nimishqa ayalingiz siz bilen birge kelmidi ?
10. wetiningizdin aldi bilen qaysi döletke chiqtingiz ? pasaport bilen chiqqan bolsingiz, pasaportni qandaq hel qildingiz ?
11. men siyasi seweptin qechip chiqtim deysiz, nimishqa chegrada sizni tutiwalmidi ? hitay hökümiti shunche ahmaqmu ?
12. bu döletke nime meqsette keldingiz ?
13. Dölitingizdin nime meqsette ayrildingiz ?
14. siyasi panahliq tileshtiki meqsidingiz nime ?
15. nime seweptin siyasi panahliq tilimekchi boldingiz ?
16. wetiningizde hökümetke qarshi qandaq paaliyetlerde bolghan ?
17. Hökümetke qarshi birer teshkilatqa qatnashqanmu ?
18. teshkilatinglarning nami nime ? meqsidi we ghayisichu ?
19. sizning teshkilat ichidiki wezipingiz nime ? qandaq wezipilerni ötigen ?
20. teshkilatinglar qachan qurulghan ? merkizi nede ? qanche ezasi bar ? bashliqi kim ?
21. teshkilatingiz yaki siz qandaq ashkarilinip qalghan ?
22. wetiningizdin qechish jeryaningiz qandaq boldi ? qachqandin buyan nelerde, qandaq turdingiz ?
23. qechishingizgha kim yardem qildi ? iqtisatni nedin taptingiz ?
24. siz, < wetinimdin yük mashinisi bilen qazaqistangha mehpiy qechip chiqtim > dewatisiz, qandaq qachtingiz ? shopurni kim tonushturdi ? shopurgha qanche pul berdingiz ? mashinining qeyerige yoshurundingiz ? yolda nime yep, nime ichtingiz ? qanche saet yol mangdinglar ? qazaqistanning qaysi shehrige, qachan keldinglar ? qazaqistanda tonuydighanliringiz barmidi ?
25. eger siz qachmighan bolsingiz hökümet sizni nime qilatti ?
26. siz qachqandin keyin, hökümet tereptin ayilingizdikilerge qandaq muamile qilindi ?



12.BDT orginigha we elchihanilargha iltimas sunush

Eger siz iqtisadi yaki bashqa sewepler bilen gherip ellirige biwaste kelelmey, 3 – dunya elliride qechip yürgen bolsingiz (mesilen,qazaqistan,pakistan,özbekistan,qirghizist an, afghanistan, türkiye, singapur, malayshiya … ), bundaq sharayitta derhal BDT ning shu döletlerde turushluq wakalethanilirigha yazma iltimas sunup siyasi panahliq tilisingiz bolidu, iltimasingiz delil – ispatliq, qayil qilarliq, eniq we tepsili bolushi kerek, iltimasingizda özingizning terjimehali, nime seweptin chetelge chiqqanliqingiz, siyasi panahliq tileshtiki meqsidingiz, weten ichide hitaygha qarshi elip barghan paaliyetliringiz, sizning qechishingizgha sewepchi bolghan amillar, qechish jeryaningiz … qatarliq mesililer tepsili bayan qilinishi lazim, iltimasnamigha qoshup, özingizning salahiyitini ispatlaydighan höjjet – matiriyallarni birge sunushni untup qalmang.