Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" naml

Admin2 · Joined: 31 Dec 1969 Posts: 444

Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" namliq esiri (1)
2005.06.01

Elixan töre saghuniy (1961-yili)

2003-Yili özbékistanning paytexti tashkent shehiridiki "sherq neshiriyati" 1944-yili ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining reisi elixan törining "türkistan qayghusi" namliq kitabini özbék tilida neshir qildi.

Eser1966-1973-yilliri yézilghan bolup, bu muellipning hayatining axirqi basquchliri bolushigha qarimay, u pütün imkaniyetliri bilen mexpiy rewishte mezkur esirini yézip püttürgen. Mirzaqamaq sharaitida tamamlan'ghan "türkistan qayghusi" da elixan törining hayat musapisining aldinqi basquchliri yeni ghuljida qozghalghan milliy azadliq inqilabighiche bolghan waqit ichide ottura asiyada we uyghur élide körgen bilgenliri teswirlinidu. Eserde yene elixan törining millet, siyaset, din we medeniyet qarashlirimu ekis etken bolup, uning neziride türkistanning ikki qisimi yeni sherqiy türkistan bilen gherbiy türkistan ayrilmas bir gewdidur. Shunga u öz esirige türkistan qayghusi dep nam qoyghan.

Elixan törining kéyinki paaliyetliri

1944-Yilidin 1949-yilighiche dawamlashqan sherqiy türkistan jumhuriyitining reis jumhuri elixan töre saghuniy 1946-yili 6-ayning otturlirida sowét ittipaqining ghuljida turushluq razwétka xadimliri teripidin mexpiy rewishte "sizni qorghasta özbékistan kommunistlar partiyisining birinchi sékritari osman yüsüpow kütüwatidu. Sözlishidighan muhim ishlar bar "dégen teklip bilen aldap, sowét ittipaqigha élip chiqip kétilgendin kéyin, hayatining qalghan qisimini tashkent shehiride ötküzidu. Elixan töre saghuniy bu jeryanda "tömür tüzükliri", "muzika risalisi", "nawadir ul weqe" qatarliq bir qanche eserni paris we ereb tilidin özbékchige terjime qilidu hemde "türkistan qayghusi"," diwan saghuniy" qatarliq eserlirini yazidu.

Elixan töre eyni waqitta öz hayatini qattiq sowét tüzümi astida, mirza qamaqta ötküzgen bolup, uning jemiyet bilen keng alaqe qilishi, öz eserlirini erkin türde élan qilishi zor cheklimilerge uchrighan bolushigha qarimay, u öz ghayisi we idiyisini ekis ettüridighan shéirlarni shuningdek bashqa eserlerni yézip qaldurghan. U, bu eserlerning haman bir küni yoruqluqqa chiqishigha ishen'gen shuningdek sowét tüzümini öz ichige alghan barliq diktaturuluq , mustebit sistémilarning haman zawalliqqa yüzlinidighanliqini aldin körgen idi.

Elixan töre öz esirini yézishni tengri we millet aldidiki qerz dep bilgen

"Türkistan qayghusi" ning muqawisi

Elixan töre saghuniy türkistan qayghusi namliq kitabining muqeddimiside özining néme sewebtin bu eserni yazghanliqi we néme sewebtin uninggha türkistan qayghusi dep nam bergenlikini chüshendürüp, özining bu eserni yézishigha allah we millet aldidiki ada qilishqa tégishlik burchi türtke bolghanliqini körsitidu. Elixan töre bu heqte mundaq dep bayan qilidu:

"Men eli saghuniy yashliq-yigitlik künlirimdin bashlap, erebi, farisi tillarni toluq rewishte özleshtürgen idim. Zamanning manga körsetken tosqunluqlirigha qarimay, tengrining yardimide keng kölemde dini, tibbi, we tarixi melumatlargha ige boldum. Erebche, farischilarni yézish, shéir éytish qabiliyiti mende bolsimu, lékin men öz türkiy ana tilimni bashqa tillardin artuqraq kördüm. Chünki, qaysi bir milletning ana tili öz wezipisini ötelmey, bashqa yat tillar aldida meghlubiyetke uchrap tiz pükse, undaq millet anche uzun'gha qalmay insaniy hoquqlardin ayrilghan halda uning hayat deptiri üstige qara xet yézilishi shübhisizdur. Undaq milletler peqet wetenliridinla emes, belki pütün barliqi bilen tarix yüzidin yoqilishqa mejbur bolidu. Yuqirida bayan qilin'ghan sözlerge qarap, özümde toplighan peziletlerdin tarix ilmini tallap aldim. Chünki, shu hazirqi dewrimiz 1966-yilida öz wetinide turup ghérb bolghan xelqimiz üchün tarix ilmi béliqqa- su kérek bolghandek kérek ikenlikini men uzundin buyan sezgen idim".

"Ötmüsh tarixini untup hazirqi tarixini tonumighan bir millet, qarangghuda qalghan, qolida tayiqi yoq kor kishi kebi qayaqqa ayaq bésishni bilelmey, düshmenning yéteklishige egiship kétishke mejbur bolidu. Ochuq pikirlik sezgür weten oghlanlari tarixning qandaq zörür ikenlikini méning shu sözlirimdin ilham élip chongqur chüshinishliri kérek".

"Emdi wetinim méni söymisimu, men uni söygenlikimdin, olusum méni mesitmisimu, men uni mensitkenlikimdin, weten üstide boliwatqan tarixiy özgirishlerni we hem buning kélechektiki yaxshi-yaman netijilirini körsitip, weten balilirigha ülge bolghidek, bashqilar buningdin ibret alghudek, bir tarixiy eser yézishqa kirishtim. Biraq men peqetqina islamperes emes idim. Belki yarilishimdinla insanperes idim".

Elixan töre özbékistan heqqide eser yézishtin köre sherqiy türkistan heqqide yézishni zörür dep bilgen

Elixan töre hayatining muhim qisimini uyghur élide ötküzgen bolup, u mezkur elning siyasiy tarixida muhim orun tutqan shexs idi.

Elixan töre esirining kirish söz qisimida yene özining bu eserni yézish jeryanida qanchilighan derdlik köz yashlirining qeghezler üstige tökülgenlikini, shu sewebtin eserni "türkistan qayghusi" dep atighanliqini eskertidu.

Elwette, bu yerde éytiliwatqini élixan törining adettiki köz yashliri emes, belki u özi eqide baghlighan ghayisi üchün tökülgen yashlar, türkistandin ibaret bu keng zéminning azadliqi, erkinliki üchün azablan'ghan qelb zarliri idi.

Elixan töre yene öz esirini eslide hazirqi özbékistan dep atalghan uning wetini heqqide yézishni oylashqan bolsimu, biraq bu yerlerde axirqi waqitlarda yüz bergen éghir hadisiler, dehshetlik weqeler, tégi yoq déngiz kebi tügimes dastan bolghanliqi üchün waqtinche bolsimu, ularni qoyup turushni qarar qilghan. U bu heqte mundaq dep yazghan:

"Shu künlerde ejdihar aghzigha kélip qalghan, bizdin baldurraq yütüp kétilish aldida turghan sherqiy türkistan heqqide yazmaqni ela kördüm. Chünki, bu yerde 1931-yilidin 1946-yilighiche bolup ötken ulugh tarixiy weqelerge özüm bashchiliq qilip, emgikim singgen, közüm körgen idi. Bashqa wijdansizlar kebi tarix yüzini qarilashtin saqlinip ötken hadisilerde bolghan weqelerni héch yaqqa burimastin eyni, toghra yézishni lazim taptim. Lékin, bu ikki ölkining tarixi, siyasiy ehwalliri bir-biri bilen nahayiti baghlinishliq idi . Men pütün dunyani küresh meydanigha chaqirghan sowét hakimiyitining 1917-yili qurulghan künidin bashlap, 1931-yillarghiche ötken dehshet-wehshiy künlerni azraq bolsimu, yeni goya déngizning bir qetrisi kebi bolsimu yézip chiqmiqimni tarixiy wezipem dep bildim. Shuning üchün cheksiz qudretlik ulugh tengrige séghin'ghan halda sherqiy türkistan'gha otkünümde körgenlirimni, qilghan ishlirimni bayan qilmaqchi bolup, sözge kirishtim.

Elixan töre shuningdin kéyin, özining hayat sergüzeshtiliri heqqidiki bayanlirini bashlaydu.
(Ümidwar)

Admin2 · Joined: 31 Dec 1969 Posts: 444

Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" namliq esiri (2)

2005.06.08

Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre öz hayatining axirqi yillirida tashkentte yézip püttürgen "türkistan qayghusi" namliq eslime xaraktérliq esirining 1-tomining deslepki babini "qeshqerge ötüsh" dep atighan.

Aptor bu bapta özining néme sewebtin qeshqerge kétishke mejbur bolghanliqi shuningdek 1917-1920-yillirida rusiyide yüz bergen char padishahni aghdurush we uningdin kéyinki, sowét hakimiyitini tiklesh heriketliri jeryanida ottura asiyada yüz bergen dehshetlik weqeler heqqide bayan qilidu.

Elixan törining neziridiki bolshiwiklerning mahiyiti

Elixan töre sowét bolshiwik hakimiyitige chish tirniqighiche öch bolup, uning bayan qilishiche, buningdiki seweb bolshiwiklerning eyni waqittiki shepqetsizlikliri, xelqni siniplargha ayrish bilen tepriqichiliq, milliy ayrimichiliq qilghanliqliri we bashqilar idi. Elixan töre saghuniy öz bayanlirini mundaq dep bashlaydu:

- Hayat tarixi-insanlarning sinipiy küreshliridin ibaret dégen xata pikir karl marks teripidin otturigha qoyulghan künidin bashlap, xelq ichide keng kölemde hesed otliri qozghilip, insanlar alimige pitne-pasatlar ishiki échilghan idi. Bu pikirni qarighularche qobul qilghuchi ademlerning qoligha hökümet ötkendin kéyin, xelq otturisidiki sinipiy ayrimichiliqni we xususiy mülükni yoqitish üchün, ishchilar hakimiyiti namidin dehshetlik qanunlarni chiqardi.

- Uning netijiside qara ishchi, nadan déhqanlardin bashqa xelq ichide heqliq(qanunluq) we (qanunsiz)heqsiz dégen pitne ghewghasi bashlandi. Dindarlarning sözi boyiche allahning iradisi, dehrilerning sözi boyiche, tebiet qanunigha qarshi turup, hayatliq alimide barawer hoquqi bilen yaritilghan insanlar ichidin bir qisimini, özliri chiqarghan xiyaliy qanunlirigha asaslinip,ularni hayatliq hoquqliridin pütünley mehrum qildi. Bu arqiliq étilghan-chépilghan gunahsiz kishilerning hésabi yoq idi. Ulardin éship qalghan qanunsizlar we hem qéchip yürüp qolgha chüshmigen kishiler heqqide her türlük jazalar belgilendi. Bezilirining barliq bayliqliri(nersiliri) musadire qilinip, bala-chaqiliri kochilargha heydilip, özliri yiraq yerlerge sürgün qilindi. Ularning köpliri qisqa we uzun muddetlik qamaqlargha élinip, éghir ishlargha sélindi. Xelq otturisidiki bezi bir ademlerni qorqitish we aldash yolliri bilen yoshurun xizmetlerge baghlidi.

- Urush-tillash we qiynashlar dehshitidin imanliq –imansin, wijdanliq-wijdansiz kishiler, bu mensepperes jalladlar aldida (bir tekis) turushqa mejbur idi. Chünki, tapshuruqlar toluq rewishte béjirilmise, ular üchün belgilen'gen éghir jazalarning derhal emelge éshishi shübhisiz idi. Héch qandaq gunahsiz, özlirige qarshi dep bilgen kishilerni shepe chiqmas yer asti öylerge kirgüzüp, qiynash astida öltürüsh kebi wehshilikler adettiki ishlardin idi. Bu jallatlarning qoligha chüshken bextsiz mezlumlar, qiynashning qattiqliqidin köngülliridiki sözliri, kömülgen mallirini yoshurup qélish buyaqta tursun ömride anglimighan, kishing xiyallarigha kirmeydighan siyasiy töhmet sözlirini iqrar qilishqa mejbur bolghanliqliridin, ularning köpliri pajielik halak boldi".

Elixan töre bir mezgil tungganlar arisida yoshurun yashighan

Elixan töre öz yurti toqmaqta turalmay, bir mezgil suquluq dégen jaydiki tungganlar arisida yashaydu. Bu tungganlar eslide yaqup beg qozghilingi zo zongtang teripidin basturulghandin kéyin, qeshqeriyidin qéchip ötken beyyangxuning egeshküchiliri idi.

Elixan töre tungganlarning himayisige we hörmitige érishidu. Buningdiki seweb uning diniy bilimila emes, belki raschil, semimiy bir insan ikenliki idi. U tunggan xelqighe hem yuqiri baha béridu. Elixan töre tungganlarning qozghilang heriketliri heqqide mundaq dep yazidu:

- Inqilab bashlan'ghan dewrliride közge körünerlik kishiler öz öylirige sigmighanliqidin men hem oz wetini toqmaq shehiride turalmastin bizdin yüz chaqirim yiraqtiki suquluq dégen jayda, tungganlarning ichide kün kechürüshke mejbur boldum. Chünki buxara oqushini shu zaman aditi boyiche püttürüp, qaytqinimda diniy ilim oqughuchiliri az bolsimu shularning ichide tépilar idi. Buning üstige ular bashqilargha qarighanda her jehettin bizlerge yardemchi idi. Tunggan xelqining kélip chiqishi, tarixini orni kelgende elwette yétishimiz bizning wezipilirimizdur.

-1919-Yilining axirlirida pishpekke qarashliq qara balta, aqsu kebi 18 rus qishliqi birleshken halda bolshiwéklerge qarhsi qozghilang köterdi. Bayliqqa toshqan pishpek, suquluq tungganliri hem chüshenmesliktin bu ishqa ariliship qaldi, netijide tartquluq pütünley ularnig üstige chüshüp, eng éghir zerbilik kaltekler bularning bashlirida oynitildi. Shundaq qilip, qizil armiye besh yüz öylükke yetmigen suquluq tungganliridin sekkiz yüz kishini heydep kélip, bazar otturisida pilimotqa tutti. Ular ichidin oq tegmey qalghan yaki yaridar bolup, jéni chiqmay turghanlarni qizil eskerler arilap yürüp, neyzilep öltürdi, qozghilangchilar merkizi bolghan besh ming chamiliq aqsuluq ruslardin ilgiri- kéyin bolup, ölüm jazasi körgenlirim ottuzdin ashmighan idi.

Allah saqlisa bala yoq dégendek shu yili suquluqqa bérishtin méni saqlap, bu kebi netijisiz, qanliq qozghilang apetliridin özi asrap qaldi. Shu weqe bolghanda men toqmaqtin sekkiz chaqirim shimal tereptiki tunggan qishliqi qaraqongghuz meschitide idim. Pishpek, suquluq qachaqliri qilich, miltiq kebi barliq qorallirini kötürgen halda tonighan-tonimighan arilash meni izdep, kirip kélishti. Buni körgen meshchit qowmliri öz bashliridin qorqushup, we yana meni ayighanliqliridin ularni bu yerde qondurmasliq üchün meslihet körsetken bolsimu, biraq men buninggha raziliq bildürmidim. Bu kebi zor apetlerdin méni nechche qétim saqlap qalghan méhriban tengrim iltipatigha ishen'genlikimdin bu mezlumlarni erlerche ochuq chiray bilen qarshi élip, sunuq köngüllirini kötürdüm. Ular bu yerde yoshurup élish imkaniyitining yoqluqidin , ilgiri-axiri ikki –üch kün turushqandin kéyin, almuta, yerkent chégriliri arqiliq ghuljigha otmekchi bolup ketti".

Élixan töre xatirisidiki tungganlar

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti prézidénti, elixan töre saghuniy 1919-yili qirghizistanning issiq köl etrapida yüz bergen rus, tunggan we qirghiz qatarliq milletlerning bolshiwiklerge qarshi qoralliq qozghilang heriketlirining meghlubiyet seweblirini xulasilashqa tirishidu. U suquluq rayonidiki tunggan musulmanlirining peqet özlirining iradisi we étiqadigha tayinipla, özidin qudretlik düshmen'ge qarshi jeng qilghan bolsimu, biraq pajielik meghlubiyetke we dehshetlik qirghinchiliqqa uchrighanliqigha nisbeten qattiq échinishini ipade qilidu.

Heqiqeten, tarixiy pakitlargha qarighanda, sowet hakimiyiti tiklen'gen deslepki yillarda ottura asiyadiki her qaysi milletlerning qattiq qarshiliqlirigha duch kelgen bolup, keng kölemlik qoralliq qozghilanglar partlighan idi. Bu musteqilliq küreshlirige özbék, qirghiz, tunggan, uyghur we bashqa milletlerning hemmisi ishtirak qilghan bolup, bu heriketler sowet hakimiyiti teripidin taki 90-yillarghiche "basmichilar herikiti" dep haqaretlinip kelgen .

Shu qétimqi qozghilanglar sowet kommunist qoshunlirining serkerdisi frunzi teripidin dehshetlik türde basturulghan bolup, yette sudiki bir qanche on uyghur yéziliridiki uyghurlarmu qizil armiye teripidin kolléktip halda qirghin qilin'ghan idi. Bu weqe tarixta" atu weqesi" dep atalghan . Démek, elixan töre ene shu pajieler heqqide yézishni millet aldidiki mejburiyet dep bilgen.

(Ümidwar)

Admin2 · Joined: 31 Dec 1969 Posts: 444

Elixan Töre Saghuniy (1961-yili)
Translated by: Gulbahar Mamut

In 2003 the book titled “Turkistan Tragedy” written by the honorable Elihan Tore (aka Elixan Töre saghuniy) , who was the president of Republic of Eastern Turkistan established in 1944 in Gulja, was published in Uzbek language by “East Publishing House” in Uzbekistan’s capital, Tashkent.

With all possible diligences and secrecy, he completed “Turkistan Tragedy” the book during his remaining years between 1966 and 1973. In his book, he elaborated in great extent about the events he personally eye-witnessed and recollected about the early days of his life in Central Asia and Eastern Turkistan, the period when Gulja national liberation revolution erupted. He also discussed his personal view about people, politics, religion and culture of the region. It is his belief that the vast Turkistan divides into south and north, and that they are one integral part of the whole (which was separated). For this reason, he titled his book “Turkistan Tragedy”.

Elihan Tore Saghuniy in his later years.

In mid June 1946, during the reign of Eastern Turkistan between 1944 and 1949, when Elihan Tore was serving as the president of the reigning government was summoned by USSR attaché that Elihan was expected by Uzbekistan Communist Party’s general secretary, Osman Yusupow, in Korgas to discuss crucial issues. He complied and was lured to Tashkent, Uzbekistan, the former USSR where he was confined. He spent rest of his life in Tashkent until his death. During his declining years, Elihan Tore Saghuniy engaged himself by translating a series of books such as “Tomur Tuzukliri”, Muzika Risalisi” Nawadir Ul Weqe” from Persian and Arabic into Uzbek language. He also completed books such as “Turkistan Tragedy” and “Drifter Saghuniy”.

Although, Elihan Tore lived in the society under the strict Soviet Communist rule, communication with outside world was depressed and prohibited, his literary works were suppressed, and yet he never stopped expressing his emotions and thoughts in the lines of his poems and literary works. He had strong vision that some day his works would be well received and read, and he also believed that countries ruled by dictators including Soviet Union would face its judgment day.

He believed he owed his works and life to his own people (in Eastern Turkistan).

In the opening statement of “Turkistan Tragedy”, he explained the reasons of writing the book, why he titled “Turkistan Tragedy”, why he believed that the writing of the book was his sole responsibility for his people and before god. He solemnly wrote: “I, Eli Saghuniy, studied at the early age in depth the Persian and Arabic languages, no matter how difficult the situation was, I strived to gain knowledge in the fields of theology, medicine and history. Although I am fully capable of using Persian and Arabic in writing, reading and poetry, I still state proudly the superiority of my mother tongue compared to all others. I believe that if a mother tongue of a nation failed to function properly in its own society and is subdued before other foreign languages, such nation will soon begin to experience evaporation of its human rights, its dignity and be forever recorded in bold letters in its history books. Such nation will not only loose its territory but also be forced to loose control of all that is bestowed upon. From what I stated above, I have chosen facts of historic value for I have long sensed that my people (in 1966) will need those historic facts as a necessity to continue their struggle just as fish to water to survive”.

He continued “a nation that forgets its past and ignores its present will be just like a blind man without a sensor stick, follows his own footstep blindly and ultimately becomes a blind, mindless follower of his own enemy. Any sensitive and intelligent individual of Eastern Turkistan with clear conscience should understand the implication of what I am trying to emphasize here”.

“Even my country does not love me, l always have my deepest respect and love for my country. Even my people ignore me, I cannot ignore my people. I have decided to put in words the ever-changing history, point out the consequences of such changes, whether it is good or bad, something that our future generation can benefit from such an experience. With this in mind, I have determined to write the epic history to serve as a guidebook. Lastly, I want to manifest clearly that I am never an Islamic fanatic but rather a born-philanthropic humanist”.

Elihan Tore visioned the utmost importance of writing about Eastern Turkistan is far more necessary and crucial than writing about Uzbekistan.

Elihan Tore spent a good part of his life in Eastern Turkistan; he is an individual who undeniably has his important place in Eastern Turkistan’s political history.

In his introduction part of the book and through out his works, he often reminded us how much tear he shed and how much pain he endured during the writing. Thus, he named the book “Turkistan Tragedy”.

Readers can easily see that he did not just shed his tear for tears’ sake, it is his heart-felt pain cried out for his regret, his desire and his longing for his vast nation’s liberation and its freedom that was brutally breached.

Although Elihan Tore initially considered writing about Uzbekistan, the country he resided as his adopted country in which many tragic events and dramatic changes took place during his remaining years, he decided not to indulge himself writing about it. In stead he wrote:
“These days I feel the profound urgency of writing about Eastern Turkistan between the period of 1931 and 1946 before it was totally gulped down by the communist dragon. I was the key figure during this eventful period in Eastern Turkistan’s history; I played a part and witnessed it first hand. To prevent (others) from distorting the fact, to record accurately the past events and be truthful to history by keeping the unbiased and true nature of the fact, I am humbled to write about this great period. However, it is clear that the history and political situation in both Eastern Turkistan and Uzbekistan have been intensely intertwined with one another, I choose to believe that it is my duty to write a little about the Soviet years between 1917 when USSR was established and consequently ignited the revolution the world over to 1931 during which many dramatic events came on to the stage. In turn, the memory of events made me feel even more so desperate to write about my life, the activities I was a part of in Eastern Turkistan, (and present it) to the country I have the whole-hearted love and respect”.
With these words, Elihan Tore set to start writing his life story.

Admin2 · Joined: 31 Dec 1969 Posts: 444

Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" namliq esiri (6)

2005.06.29

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre özining "türkistan qayghusi" namliq kitabining deslepki betliride, özining 1919-yili qeshqerge qéchip barghandin kéyin, u jayda körgen-bilgenliri we hés qilghanliri heqqide bayan qilidu.

Tunji qedemler

Elixan töre ming bir japada hemrahliri bilen birlikte atushqa kélip, u jayda bir qanche kün turghandin kéyin qeshqerge qedem bésip, yéngi hayatini bashlaydu. U bu heqte mundaq bayan qilidu:

"Yene öz sözimizge kéleyluq, shundaq qilip, astin atushta yoldishimiz qoshmaq hajimning öyide ikki kün dem alghandin kéyin, qeshqer shehirige chüshmekchi bolup, yolgha chiqtuq. Kün issiq bolghanning üstige chang-tozang ichide qiriq besh chaqirimche yol yürüp, sheher ichige kirduq. Bu yerlik kishilerdin toqmaqqa qatnap turghan sodigerler köp bolghanliqidin tonush-bilishlirimiz jiq bolsimu, biraq ularning öylirige chüshmestin, yarbagh derwazisi sariyida bizni kütüp turghan toqmaqliq yoldashlirimizningkige chüshtuq."

Elixan töre qeshqerge kelgendin kéyin, bu jaydiki uyghurlarning ehwalining perghane wadisidikidin nechche hesse better ikenliki, angsizliq, bilimsizlik qaplap ketkenliki hetta, bu jaydimu qoshna ottura asiyada yüz bergen bolshéwikler inqilabining tesirlirining yétip kéliwatqanliqi heqqide toxtilidu. Elixan töre esli bolshéwikler idiyisige qattiq qarshi turghan adem bolghanliqi üchün bundaq idiyining uyghurlar arisigha tarqilishini xalimaydu hemde ularning qérindash özbéklerdin ibret élishi lazimliqini tekitleydu.

Elixan törining tunji tesiratliri

Elixan töre qeshqerge qedem basqanda hés qilghan öz chüshenchiliri heqqide mundaq dep yazidu:

"Shu künlerde, yeni miladi 1920-yili, ichki-tashqi dehriyler birliship, chirigen emirler dölitini aghdurup, buxarani bésiwalghan idi. Perghane sheherlirining her biride pütün qishlaq xelqliri qozghilip, "basmichi"lar namidiki qozghilangchilar bash köterdi. Netijide bigunah xelq béshigha qiyamet chüshti. Bulardin wetenperwer, angliq we ilghar pikirlik baylar étilip-chépilip ölükliri tashliwétildi. Qalghanlirining köp qisimi ölümdinmu artuq qiynilip, türmilerde uzun waqit yatquzulghandin kéyin, yiraq yerlerge sürgün qilinip, eng éghir ishlargha sélindi. Ularning aldi yigirme besh, eng kéyini on yilgha sürgün qilin'ghanliqtin ularning yüzdin biri qaytip keldi. Ularning u yerlerde salametlikliri buzulghanliqi sewebidin, hayat qaytip kelgenlerning sani nahayiti az idi.

Rusiye tupriqida kötürülgen pitne wolqanliri pütün memliketni qaplap, uning uchqunliri chégra tashqirisighimu chüshken idi. Mana shundaq éghir ehwal, qiyin künlerde chongqur pikir, katta ümidler bilen qeshqerge kélishim idi. Qarisam, bu yerdiki angsizliq, bilimsizlik balasi bizdin yüz derije artuq iken. Buni körüp, oylighan oylirim buzulup, özüm heyranliqta qaldim. Bolmisa, shu künliri qeshqerde ayet-hedis tefsiri, her türlük diniy ilim oqutquchiliri yüzlep, oqughuchilar nechche minglap bar idi. Pütün özbékistan, qirghizistan sheherlirini qaplighan uyghur sodigerliri bu yerlerde bolup ötken we boluwatqan xelq üstidiki dehshetlik ishlarni közliri körüp, özlirimu béshidin ötküzgen idi. Eslide ming anglighandin köre, bir qétim körgenning tesiri artuq bolushi kérek idi.

Emdi shunisi qiziq, eng heyran qalarliq ish shuki, uyghurlar özlirining qan-qérindashliri bolghan özbéklerning béshigha kelgen shundaq zor apet balalarni körüp we bilip turup angsizliq, bilimsizlik kasapitidin buning tesiridin qilche ibret almidi. Chünki, bu shum meslekning rawajlinishigha ikki nerse yeni kembeghelchilik we angsizliq seweb bolghan elwette. Bular rusiye tupriqida we sherqiy türkistan hem xitayda toluq tépilghanliqi üchün dehriyler buningdin paydilinip, shu buzuq mesleklirini bu jaylardimu rawajlandurghan idi. Netijide bu qoral küchi bilen mejburiyet arqiliq xelq boynigha yüklinip, shu kün'giche xelqning boynidin chüshürülmes éghir yük bolup qaldi. Bu yerde qanche tursammu, emma manga hemkar bolghudek, kélechek üchün qayghurghan bir kishini bolsimu körelmidim."

Qeshqerdin qaytish

Elixan töre qeshqerdiki angsizliq we nadanliqlarni körgendin kéyin nahayiti échinip, nadanliq we angsizliqning bir millet üchün neqeder pajielik we apetlik ikenlikini jezimleshtürüp mundaq xulase chiqiridu:

"Éngi échilmighan, bilimsiz bir millet öz düshmenliri aldida qushxanigha heydiliwatqan bir top haywandin héch qandaq perqi yoqtur. Insanning özige eng yéqin halaketlik düshmini angsizliq, ilimsizliktur."

Elixan töre axiri anche uzun ötmey qeshqerdin qaytip kétidu. U özining néme üchün qaytip ketkenliki heqqide toxtilip, buningdiki sewebning qeshqerdiki qalaqliqlar tüpeylidin özige bu jayda yoldash bolidighan bir kishini tapalmaydighanliqigha közi yetkenliki ikenlikini körsitidu. Uning üstige bu chaghda qoqan yerlik milletlerning qoqan aptonomiye hökümiti qurulghan bolup, u yéngidin tesis qilin'ghan milliy mejliske öz akisi alimxan törining eza bolghanliqi bilen bir mezgil uning yénida turmaqchi bolghan. Biraq, qoqan aptonomiye hökümiti tashkentni merkez qilghan bolshéwiklerning qizil armiye qoshunliri teripidin aghdurulup, qoqan xelqi qanliq basturulidu hemde qoqan aptonomiye hökümitining rehberliri jazalinidu.

U özining qeshqerdin kétishi heqqide mundaq deydu:

"Pütün uyghuristanni qaplighan shuninggha oxshash angsizliq apitini körüp, u yerdin ümidim üzülüp, nachar, yéngidin ot éliwatqan pitne ochiqi ichidiki öz yurtum toqmaqqa qaytip keldim". (Ümidwar)

Admin · Site Admin Joined: 04 Jun 2004 Posts: 576

Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" namliq esiri (9)

Umidwarning bu heqtiki programmisi

"Türkistan qayghusi" ning muqawisi
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre özining türkistan qayghusi namliq kitabida bayan qilishiche, u sowét hökümitining zulmidin qutulush üchün 1930-yilining séntebir aylirida uyghur diyarigha ketmekchi bolup, yolgha chiqqan bolsimu, biraq türlük qiyinchiliqlar we sowét chégra qoghdighuchi eskerlirining qattiq qamal qilishi tüpeylidin chégridin ötelmey öz yurtigha qaytip kélishke mejbur bolidu.

Emma, uning ehwalidin xewer tapqan bolshéwik hökümiti uni tutup, bishkektiki türmige tashlaydu. Qattiq türme azabliri, qiyin-qistaqlar uning iradisini boysunduralmaydu. Eyni waqitta, sowét hökümiti eng xeterlik jinayetchi dep qarighanlarni sibiriyining yiraq jayliridiki ormanliqlargha sürgün qilip, éghir emgeklerge salatti. Sowét hökümiti elixan törini 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilip, sibiriyige sürgün qilidighanlar tizimlikige kirgüzidu. Lékin, u pursettin paydilinip, türmidin qéchip, tungganlarning himayisi astida bir mezgil yoshurunup yürgendin kéyin, sherqiy türkistan terepke qayta qachidu.

Shan-shewketning yoqilishidiki sewebler

Elixan töre özining qachqunluq hayatida körgenliri we hés qilghanliri heqqide tepekkür qilip, tarixta shunche qudretlik bolghan türk millitining ewladi hésablan'ghan xelqlerning bu künlerde ajizliship, shan- shewkitini yoqitip, öz wetenlirige ige bolalmay qéchip yürüshke mejbur bolghanliqidin qattiq échinidu. U, buning sewebliri heqqide pikir yürgüzüp mundaq höküm qilidu:

Milliy hakimiyitimizdin hazirche ayrilghan bolsaqmu, biraq milliy héssiyatimizdin ayrilmay, uni saqlap qalsaq kélechek düshmenlerge yütülüp kétishtin özimizni qutquzup qalalaymiz. Emdi bu meqsetke yétish üchün qoyulghan mesililirimzning eng birinchi sherti til mesilisidur. Eger biz til –edebiyatimizni rawajlandurup, uning qedir –qimmitini ashurup, bashqa medeniy milletler derijisige yetküzelisek, mana bu chaghda millitimiz we milliy héssiyatlirimiz daimiy rewishte tereqqi qilip saqlan'ghusidur. Eger bundaq bolmaydiken ,belki eksiche öz ana tilining qedrige yetmey, uninggha ehmiyet bermeydikenmiz, u chaghda uzaqqa barmay öz tillirimizdin ebediy ayrilip qalimiz. Ene shundaq öz ana tilidin ayrilish milliy héssiyatni yoqitishning netijisidur. Bu ish insaniyet alimidiki eng zor xiyanet hésablinidu.

Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre
"Biz musulmanlar , yeni ikki türkistan türkiy xelqliri, barliq özbék we uyghurlar hayatliq alimide shekillen'gen allahning adalitini yaxshi chüshinip, dinimiz we qur'animizning buyruqlirini emelge ashurmiduq. Shuning üchün hazirqi hayatimiz düshmenler qolida qilip, erkinlikimiz we ixtiyarliqimizdin pütünley ayrilip, burnimiz yerge tekküdek haywanlar kebi ishlep, qullardek qiynilip, kün kechürmektimiz" .

Elixan töre bir milletning bichare halgha chüshüp qélishigha köpinche hallarda özliri seweb bolidighanliqi, özliridiki iradisizlik, angsizliq shuningdek musulman millet bolsimu, emma , öz imanigha sadiq bolmasliq qatarliq illetlerningmu muhim rol oynaydighanliqini sherhleydu. U, özining köpinche analizlirida sherqiy we gherbiy türkistandiki uyghur we özbék xelqlirining omumiy ehwalini asas qilip pikir yürgüzidu.

Milliy héssiyat we milliy til-milliy mewjutluqning kapaliti

Elixan töre saghuniy milliy héssiyat bilen tilning milliy mewjutluqtiki roli heqqide mundaq pikir qilidu:

"Milliy hakimiyitimizdin hazirche ayrilghan bolsaqmu, biraq milliy héssiyatimizdin ayrilmay, uni saqlap qalsaq kélechek düshmenlerge yütülüp kétishtin özimizni qutquzup qalalaymiz. Emdi bu meqsetke yétish üchün qoyulghan mesililirimzning eng birinchi sherti til mesilisidur. Eger biz til –edebiyatimizni rawajlandurup, uning qedir –qimmitini ashurup, bashqa medeniy milletler derijisige yetküzelisek, mana bu chaghda millitimiz we milliy héssiyatlirimiz daimiy rewishte tereqqi qilip saqlan'ghusidur. Eger bundaq bolmaydiken ,belki eksiche öz ana tilining qedrige yetmey, uninggha ehmiyet bermeydikenmiz, u chaghda uzaqqa barmay öz tillirimizdin ebediy ayrilip qalimiz. Ene shundaq öz ana tilidin ayrilish milliy héssiyatni yoqitishning netijisidur. Bu ish insaniyet alimidiki eng zor xiyanet hésablinidu. Bundaq boldi démek ulugh türkistan xelqi-turan nesli basqunchilarning arzusi boyiche yoqilip, munqerzlikke uchrap, ularning tarix sehipisidiki shan –shereplik nam-nishanliri öchürilidu démektur, buningdin allah saqlisun!".

Elixan törining neziride til bir millet üchün enggüshter bolup, tilsiz we dinsiz millet mewjut bolmaydu, milliy héssiyat bilen til zich birleshken. Til yoqalsa, milliy héssiyat yoqilidu, milliy héssiyat yoqalsa, til hem milletning özimu yoqilidu.

U mundaq dep xulase qilidu:

"Düshmen'ge yütülüshtin saqlinishning eng küchlük qorali shu ikki nersidin ibaret - birinchisi diniy ixlas, ikkinchisi milliy hésdur. Eger qaysi bir millet bu héslargha malal yetküzmey , yaxshi saqlaydiken, undaq millet düshmen teripidin yütülüp kétishi mumkin emestur."

Til we milliy edebiyatni rawajlandurushmu nahayiti muhimdur

Elixan töre bu heqte sözini dawamlashturup mundaq deydu:

" Biz öz milliy héssiyatimizni dawamliq saqlap qélishimiz üchün kéreklik, zörür tillarni özleshtürüsh bilen birge yene öz ana tilimizgha qattiq ehmiyet bérip, milliy edebiyatimizni yuqiri kötürüp, ilim we medeniyet tilliri derijisige yetküzüshimiz lazim. Mana shundaq qilghandila bizler aldimizda éghzini échip teyyarlinip yatqan qizil ejdiharning yütüshidin özimizni saqlap qalalaymiz. Til-edebiyatimiz qanchilik ösüp tereqqi tapidiken , ilim-meripetmu shunchilik rawajliniwéridu."

"Bir millet öz hayatiy hoquqlirini kéreklik sharaitlar bilen qolgha keltürüsh üchün u milletning aliy himmetlik oghlanliri pidayilarche mal we jénini ayimay, bu yolda her qanche qiyinchiliq peyda bolsimu ,uninggha qarshi kökrek kérip, chidamliq bilen ish élip baridiken, ene shu chaghdila heqiqetni küchke ige qilip, öz meqsetlirige yételeydu."

Elixan tore saghuniy 1931-yili ili wadisigha yétip kélip, ghulja shehiridiki yéqin dostlirining öyige chüshüp panahlinidu. Shundaq qilip, uning uyghur élining yéqinqi zaman siyasiy tarixidiki muhim weqelerge ishtirak qilish hetta rehberlik qilish hayati bashlinidu. (Ümidwar)

RFA din elindi.http://www.rfa.org/uyghur/programmilar/shexsler/2005/07/20/turkistan-qayghusi/

Admin2 · Joined: 31 Dec 1969 Posts: 444

Elixan töre saghuniyning "türkistan qayghusi" namliq esiri (12)
2005.08.17

1944-Yili 12-noyabirda qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining reisi elixan töre özining 60-70-yillarda tashkentte yazghan "türkistan qayghusi" namliq kitabining birinchi tomida 30-yillardiki keng kölemlik uyghur milliy azadliq inqilabi heqqide köp toxtilidu shuningdek bu küreshning meghlubiyet sewebliri heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoyidu.

Elixan törining neziride ulugh siyasiy ishning höddisin chiqqudek yétük rehber yoq idi

1931-1933-Yilliri pütün uyghur diyarida xitay hakimiyitini pachaqlap tashlap, milliy azadliqni qolgha keltürüsh aldida turghan uyghur xelqining sowét ittipaqining rehimsiz tashqi siyasiy oyunlirining qurbanigha aylinip, qaytidin shéng shiseydek jallatlarning qoligha chüshüp qalghan pajielik qismetliridin intayin échin'ghan elixan töre saghuniy özining " türkistan qayghusi" namliq kitabida uyghurlarning bu meghlubiyitini xulasilep mundaq yekün'ge kelgen:

" Ikkinchi buxara dep atalghan qeshqerdin tartip, pütün alte sheher-uyghuristan ölkiside bu kebi ulugh siyasi ishning höddisidin chiqqudek yétük bir adem yoq idi. Shuning üchün bichare musulmanlar shunchilik éghir bölgünchiliklerge uchrighan idi. Chünki, dölet qurush üchün kérek bolghan eswablar qollirida teyyar bolsimu, lékin uni öz ornida ishlitelikidek ustilar yoq bolghach, uningdin paydinalmidi. Buning üstige qizil mekkarlar, musulmanlarning özara ittipaqliri bilen quruluwatqan yéngi hökümetni birer döletning wasitisi bilen dunyagha tonulup qalmisun dep, buning charilirini qilishqa qattiq kirishken idi. U künlerde qeshqerde sowét rusiyisige qarshi en'giliye elchixanisimu ishlimekte idi. Yerlik xelqtin teshkiliy rewishte ish élip barghuchi siyasiy kishilerning yoqliqidin we hem jughrapiyiwi ornimiz medeniyet alimidin bek yiraqta turghanliqtin, biz ikki türkistan yerlik xelqi esirler boyi kötürülgen shu inqilablardin yéterlik rewishte paydilinalmay qalduq. Shuninggha köre , bizlerning teqdirimiz öz düshmenlirimiz –qara-qizil ejdiharlarning paydisigha muwapiq halda belgilenmekte idi".

Elixan töre xelqning béshigha chüshken bu éghir künlerge nahayiti échinsimu, lékin yenila kélechekke bolghan ümid-ishenchisini yoqatmighanliqini körsitip, öz héssiyatini mundaq shéir misraliri arqiliq ipade qilidu:

Ümidsiz bolma hey saghuniy, ümidning körmigi bardur,
Qarangghu kéche tamamidin quyashning chiqmiqi bardur.

Elixan töre eyni waqittiki sherqiy türkistanning siyasiy weziyitini tehlil qilip, her qaysi qozghilangchi guruppilar arisidiki ittipaqsizliq we bash-bashtaqliqni tügitip, intizamliq we mustehkem hökümet teshkili qurghandila azadliqni kapaletke ige qilish mumkinlikini körsitip mundaq deydu:

"Birdin bir yol, eger men oylighandek, pütün xelqqe sözi ötidighan abroyluq, dahiyliq süpitigimu ige bolghan, zamanisini chüshen'gen tedbirkarlardin bir küchlük siyasi jemiyet qurulghan bolsa, kéyin bu jemiyet arqiliq qeshqerdiki bashqa bir küchlük dölet wekili bilen kéliship, tertiplik rewishte ish élip bérip, pütün uyghuristan namidin xelqning telipige maslashqan heqiqiy islamiyet asasida hökümet qurulsa, weten baliliri özara ittipaqliqini mustehkemlep, küchlük bir herbiy qomandanliq teshkil qilip we mumkin qeder uni yaxshi qorallar bilen qorallandurup, éhtiyatliq bilen ish élip bérilghandila öz hökümitini qolgha élishi mumkin bolar idi".

Emmma elixan törining bu arzusi 30-yillar sharaitida emelge ashmidi. Xuddi shuninggha oxshash sabit damollam, muhemmed imin bughra, mahmut muhiti , meqsut muhiti we xoja niyaz hajim qatarliq köpligen xelq rehberliri milletni azadliqqa érishtürüsh yollirini we usullirini izdep, her xil chare –tedbirlerni qollan'ghan bolsimu shundaqla reqipliri hésablan'ghan xitay militarstlirini yéngip, ölkining mutleq köp qisimini azad qilghan bolsimu, biraq tashqi küchler jümlidin birinchi bolup, stalin rehberlikidiki moskwa hökümitining uyghur xelqining azadliqini xalimighanliqi we uni özlirining ottura asiyadiki hökümranliqigha nisbeten xeterlik dep qarighanliqi üchün beribir uni qurban qiliwetti, uyghurlargha emes, eksiche xitay militarstlirigha yardem bérip, uyghurlarning tökülgen qanlirini zaye qiliwetti.

Elixan töre saghuniy shuningdin kéyin, 1937-yilidiki shéng shiseyning dehshetlik zulumini öz közi bilen köridu .Shéng shisey keng kölemlik qolgha élishni bashlighanda shu qatarda elixan törinimu tutmaqchi bolidu, bir küni kéchide bir top saqchilar elixan törining öyige kélip ishikni qaqidu, uning oghli asilxan weziyetni mölcherlep, dadisi elixan törini qachuriwétidu. Netijide élixan töre mehellisidiki kishilerning yoshurushi bilen ikki ayni ötküzidu, paylaqchilar her qanche qilipmu, elixan törini tapalmaydu. Elixan töre axiri ghuljida turush mumkinchiliki yoqliqini bilip, yultuz arqiliq tengri taghlirining jenubigha ötüp kétish sepirige atlinip, axiri ming bir japalarni chékip, kuchargha yétip kélidu. (Ümidwar)

http://www.rfa.org/uyghur/programmilar/kitab/2005/08/17/turkistan-qayghusi/